Trương Vĩnh Ký là một nhân vật lịch sử gây nhiều tranh cãi trong tiến trình hiện đại hóa Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Một số ý kiến cho rằng ông đã phản quốc khi cộng tác với thực dân Pháp, bởi ông từng giữ vai trò phiên dịch, tư vấn và tham gia vào các hoạt động của chính quyền thuộc địa. Nhiều tài liệu dẫn ra việc Trương Vĩnh Ký soạn thảo sách giáo khoa, dịch thuật, biên khảo dưới chế độ thực dân, đồng thời hỗ trợ xây dựng chính sách cai trị của Pháp ở Nam Kỳ. Mặc dù có nhiều đóng góp về mặt học thuật, ông vẫn bị chỉ trích vì quan hệ quá gần gũi với những kẻ xâm lược, làm giảm đi cái nhìn tích cực về lòng yêu nước của mình.

Tuy nhiên, đánh giá Trương Vĩnh Ký như một người “phản quốc” cần đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Vào thời điểm đất nước bị đô hộ, hàng loạt trí thức phải đối mặt với lựa chọn khó khăn giữa việc cộng tác để sinh tồn hoặc chống lại để bảo vệ quyền lợi dân tộc. Trương Vĩnh Ký lựa chọn con đường tiếp cận tri thức phương Tây để truyền đạt lại cho người Việt, hy vọng khai mở dân trí và giữ gìn văn hóa dân tộc trước sự đồng hóa của ngoại bang. Việc ông viết nhiều tác phẩm bằng chữ Quốc ngữ và khảo cứu tiếng Việt góp phần rất lớn vào sự phát triển văn hóa và giáo dục của nước ta lúc bấy giờ. Những hành động này thể hiện tâm huyết với dân tộc, dù phương thức thể hiện không tương đồng với các cuộc kháng chiến nổi bật hơn.

Tóm lại, truy vấn về việc Trương Vĩnh Ký có phản quốc hay không là vấn đề phức tạp và chưa thể kết luận tuyệt đối. Cần có cái nhìn đa chiều, xét đến sự đóng góp văn hóa, giáo dục cũng như hoàn cảnh lịch sử đầy biến động của ông. Bởi lẽ, trong lịch sử, mỗi cá nhân đều mang theo những lựa chọn riêng và phải đối diện với hậu quả từ các quyết định ấy. Việc đánh giá quá gay gắt với Trương Vĩnh Ký có thể bỏ qua giá trị tích cực mà ông để lại cho nền học thuật và sự phát triển của quốc gia trong một giai đoạn tối tăm.