Sông Hồng và sông Thái Bình là hai hệ thống sông lớn quan trọng bậc nhất của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Sông Hồng bắt nguồn từ vùng núi cao của Trung Quốc, chảy qua lãnh thổ Việt Nam trên quãng đường dài khoảng 510 km và đổ ra biển tại cửa Ba Lạt. Dòng sông với phù sa màu mỡ mà nó mang về chính là yếu tố quyết định cho sự thịnh vượng của nền nông nghiệp lúa nước hàng nghìn năm ở đồng bằng Bắc Bộ. Sông Hồng với lưu vực rộng lớn còn đóng vai trò như một trục giao thông huyết mạch, gắn bó chặt chẽ với đời sống, văn hóa, sinh hoạt và phát triển kinh tế của người dân khu vực này.

Bên cạnh đó, hệ thống sông Thái Bình bao gồm các con sông lớn như sông Thái Bình, sông Kinh Thầy, sông Luộc, tạo nên một mạng lưới kênh rạch dày đặc ở phía đông bắc đồng bằng Bắc Bộ. Sông Thái Bình tuy nhỏ hơn sông Hồng về chiều dài và lưu lượng nước, nhưng có ý nghĩa rất to lớn đối với những tỉnh như Bắc Ninh, Hải Dương, Hải Phòng và Thái Bình. Hệ thống sông này giúp điều hòa lưu lượng nước, đảm bảo tưới tiêu cho mùa màng, góp phần tạo nên những cánh đồng trù phú. Hơn thế, khu vực quanh sông Thái Bình còn là nơi phát triển của nhiều làng nghề truyền thống, thương cảng sầm uất và các thị trấn nhộn nhịp, phản ánh rõ nét sự thích nghi linh hoạt của con người với lợi thế đầm phá và sông nước.

Giữa hai hệ thống sông, vùng ngã ba nơi sông Hồng và sông Thái Bình giao nhau đã hình thành nên một vùng đồng bằng rộng lớn, trù phú, được xem là vựa lúa lớn nhất miền Bắc Việt Nam. Việc đắp đê chống lũ, khai thác phù sa và xây dựng hệ thống thủy lợi phát triển cũng xuất phát từ nhu cầu sinh tồn và mở mang canh tác dọc hai dòng sông này. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế và văn hóa của cả vùng đều chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi hai hệ thống sông trên, trở thành cái nôi nuôi dưỡng nhiều giá trị và bản sắc đặc trưng của đồng bằng sông Hồng hàng ngàn năm qua.