Luật Dân quân tự vệ năm 2016 được Quốc hội Việt Nam ban hành nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho tổ chức, hoạt động của lực lượng dân quân tự vệ trong tình hình mới. Luật gồm 8 chương với 50 điều quy định rõ nguyên tắc tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn, chế độ chính sách dành cho lực lượng dân quân tự vệ. Theo luật này, dân quân tự vệ là lực lượng vũ trang quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của cấp ủy, chính quyền địa phương và chịu sự chỉ huy của cơ quan quân sự. Lực lượng này có trách nhiệm phối hợp với các đơn vị quân đội, công an, thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, góp phần bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia.

Luật quy định cụ thể nguyên tắc hoạt động dân quân tự vệ dựa trên nền tảng tự nguyện, gắn bó với cộng đồng, tuân thủ pháp luật và bảo đảm quyền, lợi ích chính đáng của cán bộ, chiến sĩ trong lực lượng. Theo đó, dân quân tự vệ được tham gia huấn luyện quân sự, giáo dục chính trị, pháp luật cũng như tham gia ứng phó thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, phòng chống dịch bệnh khi có yêu cầu của địa phương. Ngoài ra, Luật Dân quân tự vệ năm 2016 còn hướng tới nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về quốc phòng, tăng cường mối liên kết giữa lực lượng dân quân tự vệ với nhân dân trên địa bàn, phát huy thế trận quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân.

Một điểm đáng chú ý trong luật là việc bảo đảm các chế độ chính sách đối với cá nhân tham gia dân quân tự vệ như phụ cấp trách nhiệm, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, chế độ học tập, huấn luyện... nhằm động viên, khuyến khích người dân tích cực tham gia xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước. Luật Dân quân tự vệ năm 2016 đánh dấu bước tiến quan trọng trong công tác xây dựng lực lượng vũ trang quần chúng ở cơ sở, đảm bảo phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay.