Sáo Mông, hay còn gọi là "pí lè" theo tiếng H'Mông, là một nhạc cụ truyền thống độc đáo gắn liền với đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Mông vùng núi phía Bắc Việt Nam. Chiếc sáo này được chế tác hoàn toàn thủ công từ những ống nứa già chọn lọc, trải qua các công đoạn tỉ mỉ như phơi khô, khoét lỗ, vót nhẵn và thử âm thanh cho đến khi hoàn thiện. Tiếng sáo Mông có âm vực rộng, thanh âm trong trẻo, khi vang lên giữa núi rừng đại ngàn mang theo nỗi niềm, cảm xúc và tâm hồn của người thổi sáo. Những bản nhạc từ sáo phảng phất nét hoang sơ, sâu lắng nhưng cũng tràn đầy sức sống, gợi nhớ cuộc sống lao động, phong tục tập quán và tình yêu đôi lứa của đất trời vùng cao.

Trong văn hóa người Mông, sáo không chỉ đơn thuần là nhạc cụ dùng để giải trí hay biểu diễn trong các lễ hội, mà còn là phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ giữa con người với nhau và với thiên nhiên. Chàng trai Mông thường gửi gắm nỗi lòng, khát vọng và tình cảm qua tiếng sáo – đó có thể là lời tỏ tình ngọt ngào với người con gái họ yêu, là nỗi nhớ nhà, hay cũng là tiếng khóc thương gửi về cội nguồn. Mỗi làn điệu, mỗi bài sáo đều phản ánh sâu sắc tâm tư của cả cộng đồng; vì vậy, các làn điệu khèn sáo nơi vùng cao không trộn lẫn với bất kỳ loại hình âm nhạc nào khác. Nghe tiếng sáo Mông lúc khuya vắng càng vang vọng hình ảnh những bản làng cheo leo bên sườn núi cũng như tâm tư sâu kín của chủ nhân cây sáo.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội, tiếng sáo Mông đã vượt ra khỏi những dãy núi đại ngàn để lan tỏa đến nhiều miền quê, thành thị và sân khấu chuyên nghiệp. Nhiều nghệ sĩ trẻ người Mông tiếp tục phát huy truyền thống, sáng tạo, kết hợp nhạc cụ dân tộc với âm nhạc hiện đại để đưa âm sắc của sáo giới thiệu với bạn bè quốc tế. Sự lan tỏa đó không chỉ góp phần bảo tồn di sản quý giá của dân tộc, mà còn giúp giới trẻ thêm tự hào và gắn bó với cội nguồn. Tiếng sáo Mông, dù cất lên ở bất cứ đâu, vẫn mãi là âm thanh của tâm hồn, của văn hóa và tình người vùng cao, khiến ai đã từng một lần nghe cũng không khỏi bồi hồi, lưu luyến.