Chủ nghĩa duy vật biện chứng giữ vai trò nền tảng và chỉ đạo trong triết học Mác – Lênin, là phương pháp luận khoa học để nhận thức và cải tạo thế giới. Bằng cách nhấn mạnh vai trò của vật chất, sự vận động không ngừng và mối liên hệ phổ biến giữa các sự vật, hiện tượng, chủ nghĩa duy vật biện chứng giúp ta hiểu rằng thế giới khách quan tồn tại ngoài ý thức con người và tuân theo những quy luật nhất định. Trên cơ sở đó, chủ nghĩa duy vật biện chứng phản bác quan điểm duy tâm, mê tín, phiến diện hoặc siêu hình, góp phần xây dựng thế giới quan khoa học, giúp con người tiếp cận thực tiễn một cách toàn diện và sâu sắc hơn.

Không chỉ dừng lại ở việc giải thích thế giới, chủ nghĩa duy vật biện chứng còn đem lại phương pháp luận thực tiễn nhằm cải tạo hiện thực xã hội. Các nguyên lý về sự vận động, phát triển thông qua các mâu thuẫn nội tại, chuyển hóa lượng thành chất,… giúp các nhà hoạt động xã hội, nhà quản lý, nhà khoa học nhận thức đúng đắn quá trình phát triển và thay đổi của xã hội cũng như tự nhiên. Nhờ vậy, chủ nghĩa duy vật biện chứng trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động thực tiễn, từ phân tích, đánh giá tình hình đến đề ra quyết sách phù hợp nhằm thúc đẩy tiến bộ, đổi mới và phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, vai trò của chủ nghĩa duy vật biện chứng còn thể hiện rõ trong giáo dục, nghiên cứu khoa học, phát triển kinh tế – xã hội. Nó trang bị cho con người những công cụ tư duy logic, biện chứng, giúp vượt qua những lối mòn bảo thủ, duy ý chí hoặc cực đoan trong suy nghĩ và hành động. Chủ nghĩa duy vật biện chứng khuyến khích tinh thần đổi mới, sáng tạo, thích ứng linh hoạt trước những biến động khó lường của thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả lao động, học tập, xây dựng một xã hội tiến bộ, văn minh dựa trên cơ sở khoa học và bền vững.