Thạch đen là một món ăn truyền thống, phổ biến ở nhiều vùng miền Việt Nam, đặc biệt là vào mùa hè nhờ vào hương vị thanh mát và tính giải nhiệt. Thạch đen được làm chủ yếu từ cây sương sáo, một loại cây thảo mộc có tên khoa học là Mesona chinensis, thuộc họ Hoa môi. Lá và thân của cây sương sáo sau khi thu hoạch sẽ được rửa sạch, phơi khô và bảo quản kỹ lưỡng, sau đó mới sử dụng để nấu thạch. Trong quá trình chế biến, người ta thường đun hỗn hợp lá sương sáo khô với nước trong nhiều giờ để chiết xuất những hợp chất tạo độ keo. Sau đó, phần nước cốt thu được sẽ được lọc bỏ bã rồi thêm một ít bột năng hoặc bột sắn dây để gia tăng độ đặc, hỗn hợp này tiếp tục khuấy đều ở nhiệt độ cao cho đến khi đặc sệt lại rồi để nguội, từ đó tạo thành món thạch đen thơm ngon.

Ngoài thành phần chính là lá và thân cây sương sáo, một số nơi có thể kết hợp thêm các nguyên liệu khác như bột gạo, bột ngô hoặc thảo mộc tự nhiên nhằm tăng hương vị và độ dẻo mịn cho thạch. Tuy nhiên, đặc điểm nhận biết quan trọng nhất của thạch đen chính là màu sắc đen đặc trưng do các hợp chất tự nhiên có trong cây sương sáo tạo nên. Trong quá trình nấu, cần chú ý tỷ lệ giữa nước và lượng lá sương sáo cũng như thời gian đun để đạt được độ đông vừa phải, không bị nát hoặc quá mềm. Khi hoàn thiện, thạch đen có thể ăn riêng hoặc dùng kèm với chè, nước cốt dừa, đá bào, mang lại cảm giác mát lành, dễ chịu trong những ngày oi bức.

Không chỉ là món ăn giải nhiệt, thạch đen còn được nhiều người ưa chuộng bởi giá trị dinh dưỡng và lợi ích sức khỏe. Theo Đông y, cây sương sáo có tác dụng thanh nhiệt, mát gan, hỗ trợ tiêu hóa và giảm bớt cảm giác nóng trong cơ thể. Đồng thời, việc chế biến thạch đen khá an toàn vì không sử dụng hóa chất độc hại. Chính nhờ những ưu điểm về cả hương vị lẫn tác dụng, thạch đen ngày nay ngày càng được sáng tạo trong việc kết hợp với nhiều món ăn mới, góp phần làm phong phú thêm ẩm thực Việt Nam.