Hát Xoan là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của vùng đất Phú Thọ, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, các vị vua khai sinh ra nước Văn Lang xưa. Theo truyền thuyết và các nguồn sử liệu, hát Xoan có nguồn gốc từ thời kỳ Hùng Vương dựng nước, được coi như là nghi thức hát chầu thờ trong các lễ hội đầu xuân để cầu mong cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Những câu hát Xoan đầu tiên, theo dân gian kể lại, do các nàng tiên và chàng trai tài hoa sáng tác và trình diễn tại cửa đình, lăng miếu dành dâng lên các vị vua Hùng. Sự xuất hiện của hát Xoan với mục đích chính là phụng sự vua và thần linh, dần dần trở thành nét văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân vùng trung du Bắc Bộ.

Xét trên phương diện lịch sử, hát Xoan không chỉ đơn thuần là hình thức văn nghệ giải trí mà còn phản ánh đời sống tín ngưỡng nguyên thủy của cư dân nông nghiệp lúa nước. Những làn điệu cổ của hát Xoan được truyền dạy qua nhiều thế hệ, lưu truyền chủ yếu bằng hình thức truyền khẩu trong phạm vi các làng xã cổ ở Phú Thọ như Kim Đức, Phượng Lâu, Thét. Nhờ vào mối liên kết chặt chẽ giữa tục thờ Hùng Vương – biểu tượng của lòng tự hào dân tộc và niềm tin vào sức mạnh siêu nhiên – hát Xoan đã tồn tại, phát triển, và giữ được những giá trị riêng biệt, đáng trân trọng. Qua thời gian, hát Xoan còn mang vai trò kết nối cộng đồng, giáo dục lòng biết ơn tổ tiên và ý thức hướng về cội nguồn của mỗi người dân đất Tổ.

Ngày nay, xuất phát từ giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc, hát Xoan đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Quá trình bảo tồn và phục hồi hát Xoan là minh chứng cho nỗ lực gìn giữ các giá trị truyền thống, vừa đảm bảo nét độc đáo, vừa giúp những giai điệu thiêng liêng ấy tiếp tục lan tỏa. Nguồn gốc hát Xoan không chỉ nói lên sự sáng tạo và tâm hồn của người Việt Nam xưa mà còn khẳng định sức sống mãnh liệt, bền bỉ của di sản này trong nền văn hóa đương đại.