Xôi trám đen là một món ăn dân dã, truyền thống của người dân vùng Cao Bằng, mang đậm hương vị núi rừng Việt Bắc. Để làm xôi trám đen, người ta lựa chọn loại nếp cái hoa vàng hoặc nếp nương thơm dẻo, sau đó vo sạch và ngâm nước khoảng 6-8 tiếng, tốt nhất là ngâm qua đêm để hạt gạo nở đều, khi đồ sẽ mềm và ngon hơn. Trám đen dùng để chế biến là loại trám già, quả to, vừa chín tới thì mới cho được vị đặc trưng sau khi sơ chế. Quả trám đen sau khi rửa sạch sẽ được luộc sơ với nước nóng, bóc bỏ vỏ và tách lấy phần thịt, loại bỏ hạt.

Thịt trám đen sau khi tách ra được đem trộn cùng một chút muối mịn để làm tăng hương vị rồi trộn đều với gạo nếp đã ngâm sẵn. Công đoạn này khá quan trọng bởi sự kết hợp giữa thịt trám và nếp tạo nên màu tím phớt đặc trưng và mùi thơm thanh nhẹ rất dễ chịu. Hỗn hợp trên sẽ được cho vào nồi đồ xôi, hấp cách thủy trên lửa nhỏ trong khoảng thời gian từ 40 đến 60 phút tuỳ số lượng. Khi xôi chín, từng hạt nếp trở nên óng ánh quyện cùng màu tím sậm của trám, mềm dẻo mà không bết dính.

Món xôi trám đen Cao Bằng không chỉ gây ấn tượng bởi màu sắc hài hoà mà còn bởi vị ngọt bùi, béo nhẹ của nếp hòa cùng vị chát nhẹ độc đáo của trám. Xôi thường được dùng kèm với một ít vừng rang hoặc muối vừng, đôi khi người địa phương ăn cùng thịt lợn quay hoặc canh xương tuỳ khẩu vị, tăng thêm độ phong phú và hấp dẫn cho món ăn. Hương vị đậm đà, quyện chặt của xôi trám đen khiến ai đã một lần thưởng thức đều ghi nhớ mãi không quên, trở thành một nét ẩm thực đặc biệt khó phai của miền đất Cao Bằng.