Tô Hoài, tên thật là Nguyễn Sen, sinh năm 1920 trong một gia đình thợ thủ công nghèo tại làng Nghĩa Đô, ven ngoại ô Hà Nội. Thời trẻ của Tô Hoài gắn liền với những ngõ nhỏ đầy bụi bặm, nơi ông sớm phải vật lộn với cuộc sống mưu sinh, trải qua đủ thứ nghề từ thư ký bán hàng, giúp việc cửa hiệu, thậm chí có lúc thất nghiệp phải đi lang thang kiếm ăn từng bữa. Chính tuổi thơ thiếu thốn và cuộc sống khó nhọc ấy đã nuôi dưỡng trong tâm hồn Tô Hoài một niềm cảm thông sâu sắc với những thân phận nhỏ bé, bình dị quanh mình, đồng thời hình thành nên một cái nhìn hiện thực, gần gũi về cuộc đời. Ngay từ khi còn rất trẻ, ông đã đặc biệt say mê đọc sách, tự học qua các tác phẩm truyện kể dân gian, tiểu thuyết hiện đại phương Tây, từ đó tích lũy vốn từ ngữ phong phú và trau dồi khả năng quan sát tinh tế. Những trải nghiệm trong tuổi thơ, thời niên thiếu ấy trở thành tư liệu sống động, làm nền cho nhiều tác phẩm sau này của Tô Hoài, trong đó nổi bật là truyện "Dế Mèn phiêu lưu kí", được sáng tác trong những năm đầu tuổi đôi mươi đầy hoài bão.

Khác với nhiều nhà văn cùng thời xuất thân từ tầng lớp trí thức hay có điều kiện học hành bài bản, con đường trưởng thành của Tô Hoài khởi đầu từ một vùng ngoại thành nghèo với bao lam lũ, khát khao và tranh đấu. Khi vừa mới ngoài mười tám đôi mươi, Tô Hoài đã bộc lộ năng khiếu vượt trội qua những tác phẩm đầu tay được đăng tải trên các tờ báo, tạp chí và nhanh chóng dành được sự chú ý của giới văn đàn. Tuổi trẻ của ông không chỉ giản dị với số phận một con người nghèo khổ, mà còn tràn ngập những khám phá về xã hội, thiên nhiên và con người xung quanh. Nhờ hòa mình vào cuộc sống, sẵn sàng vật lộn với thử thách và chăm chỉ ghi chép cuộc sống đời thường, Tô Hoài đã sở hữu chất liệu sáng tác đậm hơi thở đời sống và đưa lại cho văn học Việt Nam một giọng kể rất riêng – vừa hiện thực, dí dỏm, giàu chất tự sự lại chan chứa tình yêu đối với trẻ thơ và người lao động.

Có thể nói, thời trẻ của Tô Hoài không chỉ là tuổi tháng vật lộn với nghèo khó, mà còn là những năm tháng vun đắp, nuôi dưỡng ý chí, nghị lực sáng tạo và tâm hồn nhạy cảm trước mọi biến động của xã hội. Quãng đời non trẻ ấy trở thành chất men âm ỉ, truyền lửa cho sáng tác của ông trong suốt sự nghiệp cầm bút – từ những trang viết về thiếu nhi đến những thiên phóng sự, truyện dài, hồi ký thấm đẫm trải nghiệm cá nhân. Nhìn lại, chính vầng sáng của ấu thơ cơ cực, lòng ham hiểu biết và khát vọng đổi đời đã tạo nên một Tô Hoài độc đáo không thể trộn lẫn trong dòng chảy văn học Việt Nam hiện đại.