Hát xẩm Ninh Bình là một thể loại nghệ thuật dân gian đặc sắc, gắn liền với cuộc sống lao động và tâm hồn của người dân vùng đất Cố đô. Cái tên “xẩm” vốn gợi nhắc đến hình ảnh những nghệ nhân khiếm thị lang thang, vừa đàn vừa hát giữa chợ quê, bến nước, truyền tải bao nỗi buồn vui, nghèo khó và ước vọng trong cuộc đời. Ở Ninh Bình, hát xẩm không chỉ đơn thuần là lời ca tiếng hát, mà còn là nét văn hóa kết nối các thế hệ. Âm hưởng của xẩm lay động lòng người qua từng câu hát đối, tiếng gảy đàn bầu, phách tre nổi tiếng, làm khán giả như được trải nghiệm lại cả một vùng quê yên bình trong hoài niệm.

Theo dòng lịch sử, hát xẩm ở Ninh Bình dần trở thành nét sinh hoạt phổ biến mỗi dịp lễ hội, làng quê hay khi phiên chợ đông vui. Những câu chuyện về tình cảm gia đình, tình yêu lứa đôi, phản ánh vấn đề xã hội hay đạo lý làm người đều được gửi gắm qua từng làn điệu ngọt ngào, giản dị. Cách truyền đạt mộc mạc của xẩm khiến người nghe dễ hiểu và dễ đồng cảm, bởi lẽ câu chữ gần gũi, chất phác. Đặc biệt, xẩm Ninh Bình mang dấu ấn địa phương rõ nét ở các bản diễn như "Xẩm thập ân", "Xẩm chợ", tạo nên sự khác biệt thú vị so với các làn điệu xẩm ở nơi khác.

Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại đã làm thay đổi nhiều thói quen văn hóa cộng đồng, hát xẩm Ninh Bình vẫn được người dân và chính quyền địa phương bảo tồn như một di sản quý giá. Các lớp truyền dạy xẩm được mở ra ở nhiều làng quê, các nghệ nhân truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ tiếp tục học hỏi và lưu giữ nét độc đáo này. Hoạt động trình diễn hát xẩm tại lễ hội, khu du lịch Tràng An hay phố cổ Hoa Lư góp phần làm sống lại không khí xưa cũ, đưa hát xẩm Ninh Bình đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước, giữ vững vị trí là linh hồn của nếp sống văn hóa Cố đô.