Huyền Trân công chúa, con gái của vua Trần Nhân Tông và hoàng hậu Khâm Từ Bảo Thánh, là một nhân vật nổi bật trong lịch sử Đại Việt thời Trần. Sinh ra vào cuối thế kỷ XIII, bà mang trên mình sứ mệnh lịch sử nặng nề khi trở thành biểu tượng cho sự giao hòa, kết nối giữa hai vương quốc Đại Việt và Chiêm Thành qua cuộc hôn nhân quan trọng với vua Chế Mân của Chiêm Thành. Cuộc hôn nhân này không chỉ có ý nghĩa lớn về chính trị mà còn gắn liền với sự kiện chuyển nhượng hai châu Ô, Lý (nay là Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế) từ Chiêm Thành sang Đại Việt, mở đầu cho quá trình mở rộng lãnh thổ về phía Nam của dân tộc Việt trong các thế kỷ tiếp theo.

Huyền Trân công chúa là một hình tượng tiêu biểu cho đức hy sinh vì lợi ích quốc gia, đặt vận mệnh của triều đại cũng như sự bình yên của nhân dân lên trên quyền lợi cá nhân và hạnh phúc riêng tư. Sau khi vua Chế Mân qua đời, theo tục lệ Chiêm Thành, bà sẽ bị hóa theo cùng nhà vua. Tuy nhiên, với sự can thiệp của Trần Khắc Chung, Huyền Trân công chúa được cứu thoát trở về Đại Việt. Dẫu vậy, cuộc đời còn lại của bà sống ẩn dật, xa rời hoàng cung, mang theo nhiều bi thương và oan khuất. Di sản mà Huyền Trân để lại không chỉ là những vùng đất màu mỡ ở phương Nam mà còn là câu chuyện về lòng trung hiếu, sự quả cảm và nhân ái của người phụ nữ Việt trong lịch sử dân tộc.

Tên tuổi và công lao của Huyền Trân công chúa ngày nay vẫn luôn được ca ngợi trong thi ca và tâm thức dân gian. Bà trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, sự chịu đựng, và hi sinh, được trang trọng tưởng niệm tại nhiều đền đài, di tích trên dải đất miền Trung – nơi ghi dấu son những cột mốc lịch sử gắn liền với tên tuổi bà. Câu chuyện về Huyền Trân công chúa không chỉ nhắc nhở cho hậu thế về bài học gìn giữ bờ cõi mà còn truyền cảm hứng về vai trò lớn lao của phụ nữ trong những bước ngoặt trọng đại của lịch sử dân tộc.