Lũ lụt là hiện tượng thiên nhiên xảy ra khi lượng nước vượt quá khả năng tiêu thoát của môi trường, gây ngập úng trên diện rộng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống cũng như sản xuất của con người. Nguyên nhân đầu tiên và phổ biến nhất dẫn đến lũ lụt chính là do những trận mưa lớn liên tiếp, kéo dài nhiều ngày liên tục hoặc lượng mưa cực đoan diễn ra trong thời gian ngắn khiến đất không kịp thấm hút, nước không có lối thoát nên tràn lan khắp nơi. Bên cạnh đó, tình trạng băng tan nhanh ở các vùng núi cao do tác động của biến đổi khí hậu cũng góp phần làm tăng dòng chảy, khiến lũ đổ về hạ lưu nhanh hơn bình thường. Ngoài ra, hiện tượng triều cường dâng cao vào mùa mưa bão cũng cản trở việc thoát nước, làm cho hệ thống sông ngòi không kịp tiêu thoát, dẫn đến nguy cơ ngập lụt tăng cao ở các khu vực ven biển hoặc hạ lưu sông lớn.

Một nguyên nhân nữa không thể không nhắc đến là những tác động tiêu cực từ các hoạt động của con người đối với môi trường tự nhiên. Đầu tiên, việc khai thác rừng đầu nguồn bừa bãi làm giảm diện tích che phủ của rừng, khiến nước mưa không được giữ lại trên mặt đất mà chảy tràn xuống đồng bằng, gây lũ quét và lũ ống. Tiếp đến, sự phát triển đô thị hóa không quy hoạch hợp lý, bê tông hóa bề mặt đất và xây dựng các hệ thống thoát nước yếu kém khiến nước mưa khó thấm và tiêu thoát dễ dàng, gia tăng nguy cơ ngập lụt đô thị sau mỗi trận mưa lớn. Ngoài ra, tình trạng lấn chiếm lòng sông hồ, vứt rác bừa bãi gây tắc nghẽn dòng chảy cũng là những nguyên nhân nhân tạo khiến lũ lụt xảy ra nghiêm trọng và khó kiểm soát hơn tại nhiều nơi.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu toàn cầu với hiện tượng nóng lên và thay đổi thất thường về thời tiết cũng là một nguyên nhân sâu xa làm gia tăng tần suất và mức độ của lũ lụt. Nhiệt độ trái đất tăng khiến hiện tượng nóng chảy băng ở hai cực xảy ra nhanh hơn và bất thường hơn, dẫn tới mực nước biển dâng cao và nguy cơ tràn ngập ở những vùng đất thấp ven biển. Ngoài ra, khí hậu biến đổi cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chế độ mưa, dẫn đến xuất hiện các đợt mưa cực đoan hơn, tác động đến chu trình nước tự nhiên và làm tổn thương đến hệ thống phòng chống lũ truyền thống vốn có của các địa phương. Vì vậy, xu hướng lũ lụt ngày càng phức tạp, khó dự báo và hậu quả để lại ngày càng nặng nề nếu không có các biện pháp phòng ngừa hiệu quả và sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp ngành trong xã hội.