Viện Hàn lâm là một loại hình tổ chức khoa học, giáo dục có vai trò rất quan trọng trong việc phát triển tri thức, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, khoa học của một quốc gia hoặc khu vực. Từ thời cổ đại, các viện hàn lâm đã tồn tại như nơi quy tụ những trí thức uyên bác, nhà sáng tạo và học giả với mục tiêu trao đổi, nghiên cứu, khám phá những chân lý mới của nhân loại. Tiêu biểu, Viện Hàn lâm Khoa học Pháp (Académie des Sciences) được thành lập năm 1666 theo sắc lệnh của vua Louis XIV, đã đặt nền móng cho sự phát triển mạnh mẽ của khoa học hiện đại châu Âu. Những viện như vậy không chỉ cung cấp các nghiên cứu cơ bản mà còn định hướng chính sách khoa học, thực hiện chức năng tư vấn, phổ biến kiến thức tới cộng đồng.

Ở Việt Nam, hệ thống các viện hàn lâm phát triển mạnh mẽ trong những thập niên gần đây, nổi bật nhất là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Các tổ chức này tập hợp đông đảo đội ngũ các nhà nghiên cứu đầu ngành, đóng vai trò trung tâm trong việc thực hiện các nhiệm vụ chiến lược khoa học công nghệ cũng như gìn giữ các giá trị di sản, bản sắc dân tộc. Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, các viện còn chú trọng đào tạo chất lượng cao, tổ chức hội thảo khoa học quốc tế, góp phần nâng cao vị thế quốc gia trên trường khoa học toàn cầu. Đặc biệt, các viện hàn lâm cũng là nơi đề xuất, thẩm định, phản biện các dự án lớn về khoa học, công nghệ, giáo dục và văn hóa xã hội mà Nhà nước giao phó.