Cá chống tối cổ, còn gọi là cá chống nguyên thủy, là một nhóm cá xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước trên Trái Đất. Những loài này thường có cấu tạo cơ thể đặc biệt, giúp các nhà khoa học hình dung về quá trình tiến hóa từ động vật sống dưới nước lên cạn. Cá chống tối cổ thường sở hữu bộ xương khá chắc chắn, đường nét hộp sọ và vây mang nhiều đặc điểm nguyên thủy, như xương vây dày, vây tủy phát triển mạnh. Một trong những ví dụ điển hình là Latimeria, loài cá vây thùy được coi là hậu duệ gần gũi của tổ tiên các động vật bốn chân. Hóa thạch của những loài cá chống tối cổ đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về giai đoạn giao thoa giữa cá và các động vật cạn đầu tiên.

Đặc điểm đặc trưng của cá chống tối cổ là hệ thống vây của chúng phát triển theo hướng hình thành các chi thực sự, với những đốt xương chắc khỏe. Chính điều này đã khiến nhà khoa học nhận ra đây là nhóm sinh vật chuyển tiếp quan trọng từ cá đến động vật trên cạn. Ngoài ra, cấu tạo hộp sọ, cột sống và hệ thống tuần hoàn của cá chống tối cổ có nhiều nét tương đồng với động vật bốn chân hiện đại, chứng minh cho sự liên kết di truyền qua hàng triệu năm. Qua tiến trình khảo cổ và phân tích di truyền, các nhà khoa học ngày càng khẳng định tầm quan trọng của nhóm cá này trong lịch sử phát triển sự sống, từ vùng nước sâu đến đất liền.

Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu tiến hóa, cá chống tối cổ còn giúp hé lộ về môi trường sống và khí hậu cách đây hàng trăm triệu năm. Việc phát hiện hóa thạch ở nhiều lục địa khác nhau cho thấy cá chống tối cổ có phạm vi sinh sống rộng lớn, thích nghi đa dạng với nhiều kiểu môi trường. Cho đến nay, một số ít loài cá chống tối cổ vẫn còn tồn tại, đóng vai trò như “hóa thạch sống”, nhắc nhở con người về một thời kỳ xa xưa của tự nhiên. Sự tồn tại của chúng cũng góp phần làm phong phú thêm tri thức nhân loại về giai đoạn hình thành và phát triển của các loài động vật trên cạn, qua đó nâng cao ý thức bảo vệ và gìn giữ môi trường thiên nhiên.