Di chúc của vua Trần Nhân Tông là một tài liệu lịch sử quan trọng phản ánh tư tưởng, đạo đức và tầm nhìn chiến lược của vị vua anh minh bậc nhất thời Trần. Dù không còn nguyên vẹn bản gốc, di chúc được lưu truyền qua nhiều nguồn tài liệu cổ như Đại Việt sử ký toàn thư, Thiền uyển tập anh và các ghi chép của Pháp Loa, Trần Quang Khải… Trần Nhân Tông đặc biệt nhấn mạnh đến tinh thần đoàn kết dân tộc, bảo vệ giang sơn xã tắc, lấy dân làm gốc, trị quốc bằng khoan hòa và nhân ái. Ông căn dặn hậu thế phải luôn cảnh giác với nguy cơ xâm lăng từ phương Bắc, khuyên con cháu giữ vững lòng yêu nước, đoàn kết nội bộ và phát huy trí tuệ tập thể.

Với nhận thức sâu sắc về vai trò của người lãnh đạo, Trần Nhân Tông trong di chúc đã khuyên vua kế vị nên gần gũi triều thần, biết lắng nghe mọi tầng lớp xã hội, tôn trọng ý kiến đóng góp của bậc hiền tài. Vua đề cập cụ thể đến việc giữ gìn phong tục tập quán, phát huy truyền thống văn hóa dân tộc, đồng thời ngăn ngừa nạn tham nhũng, bè phái chia rẽ triều đình. Di chúc nhấn mạnh: nhà Trần chỉ trường tồn khi biết lấy nhân nghĩa mà cảm hóa lòng người, coi trọng phép nước nhưng không quá hà khắc, duy trì sự cân bằng giữa lý trí và tình cảm trong đối nội, đối ngoại. Lời căn dặn của ông trở thành kim chỉ nam cho các thế hệ sau, góp phần tạo dựng nền móng ổn định cho quốc gia Đại Việt trong nhiều thế kỷ.

Một điểm đặc biệt của di chúc Trần Nhân Tông là tinh thần thiền học, hướng đến hòa bình và buông bỏ dục vọng cá nhân vì lợi ích chung. Ông căn dặn hậu thế nên lấy chữ “trung” với nước, chữ “hiếu” với dân làm đầu, sống giản dị, tôn trọng tự nhiên, biết đủ và không màng vật chất phù phiếm. Những lời cuối đời của Trần Nhân Tông vừa hàm chứa triết lý nhân sinh sâu sắc, vừa gửi gắm ý chí bảo vệ non sông trước mọi thử thách. Di chúc của ông không chỉ là lời nhắn nhủ cho hoàng tộc mà còn là thông điệp gửi tới muôn dân về ý nghĩa của đoàn kết, nhân ái và đạo lý sống, mãi mãi trường tồn cùng lịch sử Việt Nam.