Một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của Tô Hoài là "Dế Mèn phiêu lưu ký". Đây là cuốn truyện dài dành cho thiếu nhi, được xuất bản lần đầu năm 1941 và đã gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ độc giả Việt Nam. Với lối kể chuyện hấp dẫn và tư duy sáng tạo độc đáo, Tô Hoài đã xây dựng nên hình tượng Dế Mèn dũng cảm, thông minh nhưng cũng đầy khiếm khuyết, đi qua nhiều chuyến phiêu lưu kỳ thú trong thế giới loài vật. Thông qua hành trình ấy, tác giả truyền tải các bài học sâu sắc về cuộc sống, tình bạn và sự trưởng thành. Tác phẩm không chỉ phản ánh một xã hội tí hon sống động mà còn thể hiện được tài năng quan sát tinh tế và óc liên tưởng phong phú của Tô Hoài.

Bên cạnh "Dế Mèn phiêu lưu ký", Tô Hoài còn để lại dấu ấn sâu đậm với truyện vừa "Vợ chồng A Phủ". Đây là một trong những sáng tác thành công xuất sắc của ông về đề tài miền núi Tây Bắc, góp phần quan trọng vào nền văn học hiện thực Việt Nam hiện đại. Truyện tái hiện khéo léo số phận bi thương của người dân tộc thiểu số dưới ách áp bức, đồng thời ca ngợi sức sống mãnh liệt và khát vọng tự do của con người. Hình tượng Mị và A Phủ trở thành biểu tượng của nỗi đau và sự vùng lên, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Bằng ngôn ngữ mộc mạc, giàu cảm xúc, Tô Hoài đã thể hiện được vẻ đẹp thiên nhiên, con người cũng như kết tinh giá trị hiện thực và nhân đạo trong từng trang viết.

Ngoài ra, Tô Hoài còn có nhiều tác phẩm nổi bật như "O chuột", "Truyện Tây Bắc", mỗi tác phẩm lại mang dấu ấn phong cách riêng biệt của ông. Tô Hoài không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nền văn học thiếu nhi mà còn góp phần làm phong phú thêm văn học hiện thực bằng ngòi bút chân thành, tinh tế, sâu sắc. Các tác phẩm của ông thể hiện sự am hiểu xã hội, đồng thời gửi gắm nhiều triết lý sống giản dị và ý nghĩa, giúp độc giả cảm nhận sâu sắc hơn về con người và cuộc sống.