Sau ngày độc lập 2/9/1945, đất nước ta bước vào thời kỳ vừa kháng chiến bảo vệ nền tự do mới giành được, vừa bắt tay vào kiến quốc, xây dựng những nền móng ban đầu cho một Việt Nam tiến bộ. Trong bối cảnh thù trong giặc ngoài đe dọa, các nhiệm vụ Nước ta trở nên vô cùng khó khăn: phải giải quyết nạn đói, bài trừ nạn dốt, ổn định đời sống nhân dân, đồng thời chuẩn bị đối phó với nguy cơ xâm lược từ thực dân Pháp quay trở lại. Chính phủ, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã phát động nhiều phong trào lớn như diệt giặc dốt, khai thông kinh tế, kêu gọi toàn dân đoàn kết thực hiện “tuần lễ vàng”, đóng góp tài sản cho Nhà nước trong thời gian nghèo khổ.

Quá trình vừa kháng chiến vừa kiến quốc là thử thách to lớn đối với nhân dân ta nhưng cũng là thời kỳ phát huy cao nhất truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và sáng tạo của toàn dân tộc. Những phong trào như “Bình dân học vụ” đã xóa mù chữ cho hàng triệu người, các biện pháp ổn định tiền tệ, xây dựng lực lượng quân đội chính quy, củng cố hậu phương vững chắc... đều diễn ra cùng lúc với cuộc đấu tranh giữ gìn độc lập trước âm mưu xâm lược mới của thực dân Pháp. Ý chí “độc lập hay chết”, quyết tâm giữ nước gắn liền với nỗ lực kiến tạo tương lai cho đất nước là động lực quan trọng giúp nhân dân Việt Nam vượt qua mọi khó khăn, thử thách để bảo vệ thành quả cách mạng Tháng Tám.

Vừa kháng chiến vừa kiến quốc không chỉ là khẩu hiệu mà còn là chiến lược đúng đắn, thể hiện bản lĩnh của Đảng, Chính phủ và nhân dân Việt Nam. Thành tựu lớn nhất thời kỳ này là bảo vệ chính quyền non trẻ và đặt nền móng cho hệ thống chính trị, kinh tế, văn hóa mới. Đó là sự kết hợp khôn khéo giữa sức mạnh toàn dân với sự lãnh đạo kiên định của Bác Hồ, tạo nên thế và lực cả về quân sự lẫn xây dựng, khiến cho cuộc kháng chiến chống Pháp mang tính toàn diện, bền vững, và cuối cùng dẫn đến thắng lợi với sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.