Dây thần kinh phế vị, còn gọi là dây thần kinh sọ số X, là một trong những dây thần kinh quan trọng nhất trong hệ thống thần kinh tự chủ của cơ thể con người. Với nguyên ủy xuất phát từ hành não, dây thần kinh này có sợi dài nhất trong các dây thần kinh sọ, chạy xuống qua cổ, ngực và vào các cơ quan ở ổ bụng. Dây thần kinh phế vị chịu trách nhiệm chi phối nhiều chức năng quan trọng như điều khiển hoạt động của cơ trơn, các tuyến và cơ trụ trong hệ hô hấp, tiêu hóa, tim mạch. Không chỉ vậy, dây này còn tham gia vào quá trình điều hòa nhịp tim, áp huyết, hô hấp, phản xạ ho, nuốt, và ngay cả một số yếu tố liên quan tới tâm trạng và khả năng kiểm soát stress của cá nhân. Vai trò của nó được đánh giá là vô cùng trọng yếu trong việc đảm bảo sự phối hợp và cân bằng của nhiều hệ thống cơ quan trong cơ thể.

Một đặc điểm nổi bật của dây thần kinh phế vị là nó vừa chứa sợi cảm giác vừa chứa sợi vận động, giúp truyền thông tin hai chiều giữa não và nội tạng. Các cơ quan mà dây này chi phối trực tiếp gồm thanh quản, thực quản, tim, phổi, dạ dày, ruột non, phần trên của đại tràng, gan và lá lách. Nhờ mạng lưới phủ sóng rộng khắp này, dây thần kinh phế vị có khả năng nhận biết tình trạng của các cơ quan, đồng thời phát lệnh điều chỉnh qua các sợi vận động tức thời khi phát hiện các rối loạn. Đó cũng chính là lý do tại sao những rối loạn hay tổn thương ở dây thần kinh phế vị thường gây ra hàng loạt triệu chứng đa dạng như rối loạn nhịp tim, thay đổi giọng nói, các vấn đề về tiêu hóa hay thậm chí ảnh hưởng tới tâm lý và cảm xúc.

Nghiên cứu hiện đại còn cho thấy dây thần kinh phế vị liên quan rất lớn đến cơ chế phản xạ thần kinh phức tạp như phản xạ gag, phản xạ nôn, phản xạ ho và các phản ứng stress. Bên cạnh đó, việc kích thích dây thần kinh phế vị bằng các phương pháp như điện hoặc châm cứu đã và đang được nghiên cứu rộng rãi trong điều trị động kinh, trầm cảm, đau mãn tính, và các rối loạn thần kinh khác. Thông qua chức năng tự điều hòa của mình, dây thần kinh phế vị đóng vai trò chủ đạo trong việc giúp cơ thể duy trì trạng thái cân bằng nội môi (homeostasis), đáp ứng kịp thời với tác động của môi trường bên ngoài, đồng thời nâng cao sức khỏe thể chất lẫn tinh thần cho con người.