Mô hình lịch sử là cách tiếp cận nhằm phân tích, tái hiện và lý giải các sự kiện, quá trình trong quá khứ dựa trên các mối quan hệ nhân quả, bối cảnh xã hội, cũng như ảnh hưởng của cá nhân và tập thể. Thông qua việc thiết lập các mô hình, người nghiên cứu có thể nhận diện những yếu tố then chốt dẫn đến biến động lịch sử, từ đó rút ra các quy luật hoặc bài học có giá trị ứng dụng trong hiện tại. Ví dụ, mô hình tiếp cận theo chủ nghĩa kinh tế nhấn mạnh vai trò của nguồn lực, sản xuất và trao đổi hàng hoá trong việc hình thành các xã hội và động lực thay đổi xã hội; trong khi đó, các mô hình dựa trên tư tưởng và văn hóa lại chú trọng tới yếu tố tinh thần, niềm tin hay sáng tạo của con người như động lực của lịch sử.

Các mô hình lịch sử càng ngày càng được đa dạng hóa dưới tác động của nhiều trường phái nghiên cứu khác nhau. Từ mô hình tuyến tính coi lịch sử là chuỗi tiến bộ không ngừng, đến mô hình chu kỳ cho rằng các nền văn minh phát triển, suy thoái rồi lại hồi sinh, mỗi cách đều mang đến cái nhìn riêng nhằm lý giải sự phát triển và vận động của xã hội loài người. Sự xuất hiện của mô hình cấu trúc luận trong thế kỷ XX, nhấn mạnh vào ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc của các cấu trúc xã hội, chính trị đã bổ sung thêm chiều sâu cho việc giải thích lịch sử. Những tranh luận giữa các mô hình này giúp giới sử học không ngừng đào sâu, mở rộng phương pháp tiếp cận, đồng thời cẩn trọng hơn khi đánh giá về động lực và ý nghĩa của các sự kiện trong quá khứ.

Việc vận dụng mô hình lịch sử không chỉ giúp người nghiên cứu nhìn nhận các sự kiện riêng lẻ trong một tổng thể rộng lớn mà còn hỗ trợ cho việc dự báo xu hướng tương lai dựa trên các dữ liệu trong quá khứ. Dù mỗi mô hình đều có những hạn chế nhất định do chịu ảnh hưởng của quan điểm, bối cảnh hay nguồn tài liệu đang có, nhưng chúng vẫn là công cụ hữu ích để tư duy hệ thống, nhận diện các yếu tố then chốt và nâng cao khả năng phân tích, tổng hợp thông tin lịch sử. Nhờ đó, người học lịch sử không chỉ thụ động tiếp nhận thông tin, mà còn chủ động đặt câu hỏi, phản biện và xây dựng nhận thức độc lập về quá khứ.