Giai đoạn 1954-1975 là một trong những thời kỳ đầy biến động của lịch sử Việt Nam hiện đại. Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết, đưa đất nước bước vào thời kỳ tạm chia cắt ở vĩ tuyến 17: miền Bắc do chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quản lý với nhiệm vụ hàn gắn vết thương chiến tranh, tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội; miền Nam thuộc quyền quản lý của chính quyền Việt Nam Cộng hòa dưới sự hậu thuẫn của Mỹ, duy trì chế độ thực dân mới và ngăn chặn sự phát triển của phong trào cách mạng. Sự đối kháng về chính trị, kinh tế và quân sự giữa hai miền Nam-Bắc đã tạo tiền đề cho Nikmỹ leo thang can thiệp, khiến chiến tranh lan rộng và tàn khốc hơn.

Ở miền Bắc, từ năm 1954 đến 1975, toàn dân nỗ lực tiến hành cải cách ruộng đất, khôi phục và phát triển kinh tế, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội, đồng thời trở thành hậu phương lớn chi viện sức người sức của cho tiền tuyến miền Nam. Các phong trào thi đua lao động sản xuất, học tập, bảo vệ tổ quốc diễn ra sôi nổi. Nhiều công trình như cầu Hàm Rồng, nhà máy cơ khí, xí nghiệp dệt và hệ thống giao thông được xây dựng, dù phải thường xuyên chống trả các cuộc đánh phá ác liệt bằng không quân Mỹ trong chiến tranh phá hoại miền Bắc. Sự đoàn kết, ý chí và lòng yêu nước của nhân dân miền Bắc là nguồn động lực to lớn góp phần quyết định vào thắng lợi của cách mạng cả nước.

Miền Nam trong khoảng thời gian này là trung tâm của các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (thành lập năm 1960). Quần chúng miền Nam kiên cường chống lại chính quyền Sài Gòn cùng sự can thiệp ngày càng sâu rộng của Mỹ và đồng minh, đỉnh cao là phong trào Đồng Khởi, Mậu Thân 1968, rồi tiến tới Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975. Suốt hai mươi mốt năm kháng chiến chống Mỹ, nhân dân hai miền đã chịu nhiều mất mát, hy sinh nhưng tinh thần chiến đấu ngoan cường, sáng tạo và chủ nghĩa anh hùng cách mạng đã làm nên chiến thắng vang dội, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước vào ngày 30 tháng 4 năm 1975, mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc Việt Nam.