Nhà của người Mường là một nét đặc trưng nổi bật trong kiến trúc dân gian vùng trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam. Nhà thường được dựng trên nền đất cao, thuận tiện cho việc tránh lũ lụt và các loài động vật hoang dã, đồng thời tạo không gian thông thoáng phù hợp với khí hậu nơi đây. Hầu hết các ngôi nhà của người Mường đều được xây dựng theo kiểu nhà sàn, sử dụng các vật liệu quen thuộc như gỗ, tre, nứa và lá cọ để làm khung, mái và tường. Kiểu nhà này không chỉ giúp điều hòa nhiệt độ hiệu quả mà còn thể hiện tinh thần gần gũi, hài hòa với thiên nhiên, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động sinh hoạt thường ngày như dệt vải, chế biến thực phẩm và tổ chức các lễ hội truyền thống.

Bên trong nhà của người Mường, không gian được chia tách rõ ràng với những khu vực chức năng riêng biệt. Phần gian chính thường được thiết kế để đón khách, sinh hoạt chung và cũng chính là nơi tổ chức các nghi lễ quan trọng của gia đình. Khu vực bếp đặt ở một góc nhà vừa đảm bảo thuận tiện nấu nướng vừa giữ được sự ấm cúng, đoàn viên cho mọi thành viên. Các phòng ngủ được ngăn cách bằng vách tre hoặc tấm rèm vải, tạo cảm giác riêng tư nhưng vẫn giữ sự kết nối giữa các thành viên. Đồ dùng trong nhà, phần lớn là sản phẩm thủ công như thúng, mẹt, chiếu cói, phản gỗ, phản ánh đời sống giản dị, cần cù và tài hoa của người Mường.

Nhà Mường không chỉ là nơi cư trú mà còn là biểu tượng văn hóa, ghi dấu truyền thống lâu đời của cộng đồng người Mường. Dưới mái nhà ấy, các thế hệ được nuôi dưỡng, tiếp nhận các giá trị nhân văn, đạo lý ứng xử và những tri thức dân gian qua lời kể cha ông. Kiến trúc, bố cục và trang trí của mỗi ngôi nhà đều mang đậm nét riêng, thể hiện sự trân trọng đối với cội nguồn. Chính trong không gian đó, các phong tục như lễ lên nhà mới, lễ hội khèn bè, nghi lễ cúng tổ tiên trở thành điểm gắn kết cộng đồng và duy trì bản sắc tộc người. Nhà Mường vì vậy không chỉ đóng vai trò chở che về vật chất mà còn bảo vệ, lưu giữ tinh thần, linh hồn của người dân qua bao thế hệ.