Để xác định học sinh giỏi cấp 1, các trường tiểu học thường dựa trên quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo kết hợp với đặc điểm thực tế của từng địa phương. Điểm học sinh giỏi được tính dựa vào kết quả học tập các môn học như Toán, Tiếng Việt, Tự nhiên và Xã hội cùng các môn đánh giá bằng nhận xét như Đạo đức, Mỹ thuật, Âm nhạc hoặc Tin học đối với một số trường. Về nguyên tắc, học sinh phải đạt mức Hoàn thành tốt hoặc Xuất sắc ở tất cả các môn học bắt buộc trong năm học, không có môn nào bị đánh giá chưa hoàn thành. Ngoài ra, điểm kiểm tra định kỳ và bài kiểm tra học kỳ ở các môn chính như Toán, Tiếng Việt đều phải đạt mức từ 9 điểm trở lên ở thang điểm 10 hoặc tương đương với mức Giỏi theo nhận xét của giáo viên.

Bên cạnh điểm số, một tiêu chí quan trọng được xét đến là kết quả rèn luyện phẩm chất và năng lực của học sinh. Những em đạt danh hiệu học sinh giỏi cần được giáo viên chủ nhiệm đánh giá là Hoàn thành tốt hoặc Xuất sắc các phẩm chất như: chăm học, chăm làm, tự lập trong học tập và sinh hoạt, biết giúp đỡ bạn bè, lễ phép, kính trọng thầy cô và người lớn tuổi. Phẩm chất này được thu thập thông qua quá trình học tập cả năm học, thể hiện qua nhật ký quan sát, ý kiến đóng góp từ giáo viên bộ môn, đổi mới trong hoạt động ngoại khóa và sinh hoạt tại lớp. Như vậy, việc tính điểm học sinh giỏi không chỉ dựa vào số điểm trên giấy mà còn phản ánh toàn diện quá trình phấn đấu, rèn luyện cũng như sự phát triển toàn diện của học sinh tiểu học.

Một số trường còn tổ chức các bài kiểm tra hoặc kỳ thi học sinh giỏi cấp trường, cấp huyện dành riêng cho các em đủ tiêu chuẩn về thành tích học tập và phẩm chất tốt. Điểm thi các vòng này thường không ảnh hưởng trực tiếp đến việc xét danh hiệu học sinh giỏi cuối năm nhưng lại là cơ sở lựa chọn, phát hiện và bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi năng khiếu. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết để xét học sinh giỏi cấp 1 vẫn dựa chủ yếu vào kết quả học tập các môn chính, sự tiến bộ về nhận thức, kỹ năng mềm và hành vi đạo đức tích cực. Tóm lại, quá trình xét danh hiệu học sinh giỏi cấp 1 vừa công bằng, minh bạch vừa chú trọng khuyến khích sự phát triển toàn diện cho các em.