Lễ hội cầu mưa là một trong những nét văn hóa truyền thống độc đáo của các dân tộc sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đặc biệt là ở vùng Tây Bắc và Tây Nguyên của Việt Nam. Khi những cơn hạn kéo dài và đất đai khô cằn, người dân tổ chức lễ cầu mưa với mong muốn trời ban cho những trận mưa dồi dào, giúp mùa màng tươi tốt và sinh hoạt hàng ngày thuận lợi hơn. Lễ hội thường diễn ra vào mùa khô, thời điểm cây lúa, ngô và các loại cây trồng khác cần nước nhất để phát triển. Đây không chỉ là dịp để mọi người cùng nhau hướng về thần linh cầu xin sự phù hộ mà còn thể hiện tình đoàn kết cộng đồng, gắn bó giữa con người với thiên nhiên, cũng như truyền đạt những giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ.

Trong quá trình tổ chức lễ cầu mưa, các già làng và trưởng bản sẽ đại diện cộng đồng thực hiện các nghi lễ trang trọng trước bàn thờ thần linh hoặc nơi thờ tự ngoài trời. Họ chuẩn bị lễ vật như xôi, rượu cần, gà, cá, hoa và những sản vật do chính tay người dân làm ra dâng lên thần mưa với lòng thành kính. Những lời cầu khấn được cất lên, đôi khi đi kèm các bài hát dân gian đặc trưng của từng vùng miền, tiếng chiêng, tiếng trống và điệu múa tượng trưng cho các điệu mưa rơi. Lễ hội thường kéo dài nhiều tiếng và thu hút đông đảo người dân tham dự, tạo nên bầu không khí linh thiêng nhưng đầy màu sắc văn hóa bản địa.

Sau phần lễ trang trọng, người dân chuyển sang phần hội, cùng nhau ca hát, nhảy múa và thưởng thức các món ăn truyền thống. Đây là dịp để mọi người gặp gỡ, giao lưu, củng cố tình làng nghĩa xóm. Trẻ em, thanh niên háo hức tham gia các trò chơi dân gian, còn những người lớn tuổi thì truyền lại kinh nghiệm sản xuất và kể chuyện về những mùa mưa xưa kia. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ cầu mưa còn hàm chứa hy vọng và niềm tin rằng thiên nhiên luôn đồng hành, chở che con người qua từng mùa vụ. Lễ hội này nhắc nhở mọi người ý thức bảo vệ môi trường và quý trọng nguồn nước – yếu tố sống còn với cuộc sống nông nghiệp.