Lễ hạ điền là một nghi lễ truyền thống quan trọng trong văn hóa nông nghiệp của người Việt Nam, thường được tổ chức vào đầu vụ cấy lúa để cầu mong cho vụ mùa mới bội thu, thời tiết thuận lợi và đất đai màu mỡ. Đây là dịp mà người dân cùng nhau thực hiện các nghi thức dâng lễ vật như bánh chưng, thịt lợn, rượu… lên các vị thần linh cai quản đất đai, đặc biệt là thần Nông, để tỏ lòng biết ơn đối với thiên nhiên và các thế lực siêu nhiên đã phù hộ cho cây trồng phát triển. Ngoài ra, lễ này còn chứa đựng ý nghĩa nhắc nhở mọi người về sự gắn bó mật thiết giữa cuộc sống con người và nền nông nghiệp, khuyến khích tinh thần lao động chăm chỉ, đoàn kết trong cộng đồng địa phương.

Theo các vùng miền khác nhau, lễ hạ điền có thể được tiến hành tại đình làng, miếu thờ hoặc ngay trên ruộng lúa của gia đình. Trong những ngày này, các cụ cao niên hoặc người được giao trọng trách sẽ chủ trì nghi lễ, đọc lời khấn yết lên thần linh, sau đó lấy nước tưới lên những luống cày đầu tiên như một biểu tượng khởi đầu cho vụ mùa. Người dân cũng tham gia vào hoạt động cấy lúa mẫu, tin tưởng rằng những hành động này sẽ đem lại may mắn, tránh được thiên tai sâu bệnh và bảo đảm an toàn sản xuất nông nghiệp suốt năm. Bên cạnh sự thiêng liêng, lễ hạ điền còn là dịp để các thế hệ giao lưu, truyền dạy kinh nghiệm canh tác và củng cố mối quan hệ cộng đồng.

Ngày nay, mặc dù quá trình đô thị hóa đã làm phai nhạt phần nào giá trị của lễ hạ điền, nhưng ở nhiều vùng nông thôn, nghi lễ này vẫn được giữ gìn như biểu tượng của bản sắc văn hóa dân tộc. Không chỉ là một nghi lễ tâm linh, lễ hạ điền còn có vai trò giáo dục, hướng con người về cội nguồn và ý thức bảo vệ môi trường sống. Việc duy trì lễ hạ điền góp phần bảo tồn các giá trị truyền thống, nâng cao nhận thức cộng đồng về ý nghĩa lao động và bảo vệ tài nguyên đất đai, đồng thời tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi trước mỗi vụ mùa mới bắt đầu. Lễ hạ điền vì thế trở thành ký ức đẹp, góp phần thắt chặt tình cảm làng quê, giữ gìn vẻ đẹp văn hóa nông nghiệp Việt Nam.