Hoa sen từ lâu đã trở thành một hình tượng quen thuộc trong văn hóa và nghệ thuật Việt Nam, gắn liền với vẻ đẹp thanh cao, giản dị mà thuần khiết. Hoa sen mọc lên từ bùn lầy nhưng vẫn vươn cao, khoe sắc giữa mặt nước trong xanh, biểu trưng cho tinh thần vượt khó, không bị môi trường xung quanh ảnh hưởng đến bản chất của mình. Người Việt thường gắn bó với hình ảnh hoa sen như một lời nhắc nhở về phẩm giá cao quý, về việc giữ gìn đạo đức, sống ngay thẳng giữa những thử thách của cuộc đời.

Bên cạnh ý nghĩa đầy nhân văn ấy, hoa sen còn xuất hiện nổi bật trong triết lý nhà Phật. Sen là loài hoa tượng trưng cho sự giác ngộ, giải thoát khỏi khổ đau, vì nó tỏa hương thơm nhẹ nhàng theo gió, mang đến cảm giác an lạc cho người thưởng thức. Hình ảnh Đức Phật ngồi trên tòa sen cũng là minh chứng rõ nét cho sự liên kết lâu đời giữa Phật giáo và hoa sen. Trong các lễ hội truyền thống và đời sống tín ngưỡng của người Việt, hoa sen không chỉ làm đẹp không gian mà còn mang thông điệp về sự hòa bình, lòng từ bi và lòng bao dung.

Trong văn học và mỹ thuật dân gian, hoa sen được miêu tả qua nhiều thể loại khác nhau như tranh, thơ, ca dao, tục ngữ… Từ “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” đến những nét vẽ tinh tế trong tranh Đông Hồ, tất cả đều tôn vinh sức sống mãnh liệt và sắc thái thanh khiết của loài hoa này. Hoa sen vì thế không chỉ là biểu tượng của cái đẹp mà còn là biểu tượng của nghị lực, niềm tin vào con người và cuộc sống tốt đẹp. Chính sự đa dạng trong những tầng ý nghĩa đó đã khiến hoa sen trở thành hình ảnh vừa bình dị vừa cao sang, gắn bó sâu sắc với tâm hồn người Việt qua bao thế hệ.