Cụ Hà Thị Cầu là một nghệ nhân dân gian nổi tiếng của Việt Nam, được biết đến như “báu vật nhân văn sống” của vùng chiếu chèo. Sinh năm 1928 tại xã Kim Bôi, huyện Kim Bôi, tỉnh Hoà Bình, cả cuộc đời cụ gắn bó và cống hiến cho nghệ thuật hát xẩm, một thể loại âm nhạc truyền thống từng rất thịnh hành ở miền Bắc. Cụ được học hát xẩm từ mẹ khi chỉ mới sáu tuổi, rồi suốt chiều dài cuộc đời hơn tám mươi năm, cụ rong ruổi qua bao miền quê, phố chợ, vừa biểu diễn vừa gìn giữ, truyền lại những điệu hồn xẩm cổ. Cuộc sống vất vả nhưng lòng yêu nghề, ý chí bền bỉ và tài năng thiên bẩm đã giúp cụ trở thành nghệ nhân hát xẩm cuối cùng còn lưu giữ kỹ năng, các làn điệu và vốn lời xẩm cổ truyền.

Với chất giọng trầm đục, khắc khoải nhưng chứa chan tình người và ký ức, mỗi lần cất lên câu hát, cụ Hà Thị Cầu như kể lại cả một thời gian khó của những thân phận nghèo khổ, lưu lạc bốn phương. Các sáng tác dân gian mà cụ truyền tải thường phản ánh cuộc sống, tâm tư và khát vọng của tầng lớp lao động bình dân, khiến ai nghe cũng đều xúc động, đồng cảm. Dù không được đào tạo chính quy, cụ vẫn có khả năng ứng tác, thay đổi ca từ linh hoạt phù hợp với hoàn cảnh. Trong từng câu xẩm, cụ thổi hồn dân tộc vào đó, làm nên sức lay động đặc biệt mà chỉ những người nghệ sĩ thực thụ mới có được. Cụ không chỉ là người giữ hồn xẩm mà còn góp phần hồi sinh, phát triển dòng nghệ thuật đặc sắc này của Việt Nam.

Cụ Hà Thị Cầu được nhiều tổ chức trong và ngoài nước vinh danh. Năm 1993, cụ được Nhà nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian. Đến năm 2012, cụ nhận Giải thưởng “Vì sự nghiệp bảo tồn và phát huy nghệ thuật Xẩm” từ Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, cũng như nhận nhiều sự tôn vinh ở các liên hoan, chương trình lớn. Sự ra đi của cụ năm 2013 không chỉ là mất mát đối với nghệ thuật truyền thống mà còn để lại khoảng trống không thể lấp đầy trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Tuy vậy, những bản ghi, giai điệu và tinh thần mà cụ đã truyền lại cho lớp trẻ và cho đời sẽ mãi là những ngọn lửa giữ hồn Việt giữa thời hiện đại đầy thay đổi.