"Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu" là một nguyên lý nổi tiếng của chủ nghĩa cộng sản, được Karl Marx và Friedrich Engels đề cập trong các tác phẩm kinh điển của mình. Nguyên tắc này nhấn mạnh việc phân phối của cải xã hội dựa trên hai tiêu chí: mỗi người nên đóng góp theo năng lực làm việc của bản thân và hưởng thụ từ của cải xã hội theo nhu cầu cá nhân họ. Theo đó, nhu cầu ở đây không bị giới hạn bởi khả năng lao động của mỗi cá nhân, mà được đảm bảo bởi công cuộc sản xuất và phân phối chung của xã hội. Ý tưởng này hướng tới sự bình đẳng thật sự, khi mọi người đều có quyền phát triển toàn diện khả năng cá nhân và được thỏa mãn các nhu cầu cần thiết cho cuộc sống, không phân biệt địa vị hay khả năng tài chính.

Tuy nhiên, thực hiện "làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu" trên thực tế gặp nhiều thách thức. Đầu tiên là xác định đúng năng lực và nhu cầu của từng người, vì cả hai yếu tố này đều mang tính cá nhân và biến động theo thời gian. Nếu năng lực không được đánh giá đúng, dễ dẫn tới tình trạng mất công bằng giữa những người thật sự cố gắng và nhóm người lười biếng. Trong khi đó, các nhu cầu thường vượt ra ngoài giới hạn vật chất, nhiều khi bị ảnh hưởng bởi tâm lý so sánh và mong muốn sở hữu nhiều hơn so với người khác. Điều này đặt ra yêu cầu về một hệ thống quản trị cực kỳ khoa học, minh bạch và hiệu quả để bảo đảm mọi cá nhân đều đóng góp và được hưởng thành quả công bằng, tránh xa các hiện tượng ỷ lại, trục lợi cá nhân.

Mặt khác, phương châm này còn cho thấy lý tưởng cao đẹp về một xã hội tự do, văn minh, nơi con người làm việc không vì nghĩa vụ ép buộc mà vì niềm đam mê cống hiến và lợi ích chung. Khi mọi người đều được thỏa mãn đầy đủ nhu cầu, động lực sáng tạo sẽ thúc đẩy sự phát triển của từng cá nhân cũng như toàn xã hội. Tuy vậy, để đạt đến mô hình lý tưởng này, cần có một bước chuyển căn bản về ý thức hệ, trình độ sản xuất xã hội và mức độ phát triển kinh tế. Điều quan trọng là tìm ra sự hài hòa giữa việc phát huy tối đa năng lực con người và đáp ứng hợp lý các nhu cầu, tránh rơi vào cực đoan, để mô hình ấy thực sự đóng góp cho tiến bộ nhân loại.