Vua Bảo Đại thoái vị vào ngày 30 tháng 8 năm 1945 là kết quả của hàng loạt biến động chính trị và xã hội sâu sắc ở Việt Nam cũng như trên thế giới. Trước làn sóng đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân do Việt Minh lãnh đạo, phong trào giành độc lập dân tộc lan rộng khắp cả nước sau sự kiện Nhật đảo chính Pháp và đầu hàng Đồng minh. Lúc này, triều đình nhà Nguyễn đã mất hầu hết uy tín và thực quyền, không còn khả năng kiểm soát hay đối phó với các lực lượng cách mạng. Nhiều quan lại và sĩ phu ủng hộ phong trào cứu nước, tạo thêm áp lực to lớn buộc vua Bảo Đại phải tính đến việc từ bỏ ngôi vua để tránh nguy cơ xung đột bạo lực đồng thời giữ lại phần nào hình ảnh cho dòng tộc và bản thân.

Quyết định thoái vị của vua Bảo Đại là sự lựa chọn mang tính lịch sử, hòa nhịp cùng mong muốn thống nhất dân tộc và ý chí độc lập của người Việt Nam lúc ấy. Vua Bảo Đại thừa nhận những hạn chế của triều Nguyễn khi không thể đáp ứng nguyện vọng tự do của nhân dân, nhất là khi nền quân chủ bị xem là thể chế lạc hậu, không còn phù hợp với xu hướng phát triển mới. Việc thoái vị được ông mô tả là “muốn làm dân một nước tự do hơn làm vua một nước nô lệ”, nhằm thể hiện thiện chí chuyển giao quyền lực hòa bình cho chính quyền cách mạng. Nhờ vậy, cuộc chuyển đổi sang nền cộng hòa diễn ra thuận lợi, tạo điều kiện củng cố khối đại đoàn kết toàn dân vượt qua thử thách cam go phía trước.