Dân tộc Thái Đen là một trong những nhóm dân cư lớn thuộc cộng đồng người Thái ở Việt Nam, tập trung chủ yếu tại các tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu. Người Thái Đen tự gọi mình là "Tay Đăm", phân biệt với nhóm Thái Trắng ("Tay Khao") dựa trên đặc điểm về trang phục truyền thống và một số nét văn hóa riêng biệt. Trang phục của người Thái Đen thường mang màu sắc sẫm, nổi bật là chiếc áo có hàng khuy bạc chạy dọc trước ngực và khăn piêu đen đội đầu. Bên cạnh đó, họ nổi tiếng với nghệ thuật dệt thổ cẩm tinh xảo, tạo nên những sản phẩm mang đậm bản sắc dân tộc, thể hiện sự sáng tạo và khéo léo của người phụ nữ Thái.

Văn hóa tinh thần của người Thái Đen cũng vô cùng phong phú, thể hiện qua những lễ hội truyền thống, thơ ca và nghệ thuật múa hát. Lễ hội “Xên bản, Xên mường” là dịp để cộng đồng cùng nhau cầu bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Nhạc cụ dân tộc như đàn tính, sáo và trống được sử dụng phổ biến trong các buổi sinh hoạt cộng đồng, lễ hội hay dịp vui tươi đoàn tụ. Tiếng Thái Đen thuộc ngữ hệ Tày-Thái với cách phát âm và từ vựng riêng biệt, là phương tiện giao tiếp chính, góp phần bảo tồn giá trị truyền thống giữa các thế hệ.

Bên cạnh nét đẹp văn hóa, đời sống của người Thái Đen gắn liền với thiên nhiên, ruộng nương và nước nguồn. Họ sống quần tụ bên bờ suối hoặc chân núi, nhà sàn truyền thống là biểu tượng đặc trưng vừa phù hợp với điều kiện khí hậu vừa gia tăng sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình. Người Thái Đen còn nổi tiếng với các món ăn độc đáo như pa pỉnh tộp (cá nướng), xôi nếp, rượu cần; mỗi món đều mang hương vị đặc trưng của vùng núi Tây Bắc. Tuy chịu nhiều thay đổi theo thời gian, nhưng cộng đồng Thái Đen vẫn giữ gìn nét truyền thống song hành cùng phát triển kinh tế - xã hội, đóng góp quan trọng vào sự đa dạng văn hóa của đất nước Việt Nam.