Chữ Nôm xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ X, trong bối cảnh các triều đại Việt Nam dần khẳng định sự độc lập khỏi ảnh hưởng của Trung Quốc. Trước đó, chữ Hán là hệ chữ viết duy nhất được sử dụng trong hành chính, học thuật và văn chương, nhưng không thể truyền đạt đầy đủ những yếu tố ngôn ngữ đặc trưng của tiếng Việt. Sự phát triển của chữ Nôm bắt nguồn từ nhu cầu ghi chép lại tiếng nói của người Việt bằng ký tự gần gũi, nhằm phục vụ các hoạt động văn hoá, xã hội và sáng tác văn học bản địa. Ban đầu, chữ Nôm còn hạn chế về hình thức và cách sử dụng, thường lồng ghép xen lẫn chữ Hán, nhưng qua thời gian, hệ chữ này được hoàn thiện dần, trở thành công cụ giao tiếp và sáng tạo quan trọng của người Việt.

Đến thời Lý - Trần, chữ Nôm mới thực sự phát triển mạnh mẽ cả về quy mô lẫn chức năng sử dụng. Các nhà thơ, học giả và cả dân thường dần dùng chữ Nôm để sáng tác các tác phẩm văn học dân gian, truyền tụng các câu ca dao, tục ngữ, nhạc kịch, đặc biệt là các truyền thuyết lịch sử và huyền thoại dân tộc. Chữ Nôm đã góp phần tạo nên một nền văn hóa viết riêng biệt, phản ánh rõ ràng đời sống tinh thần và tư duy bản sắc của nhân dân Việt Nam. Việc sử dụng chữ Nôm cũng là biểu hiện của ý thức tự chủ dân tộc, khi người Việt mong muốn lưu giữ và phát triển tri thức bằng ngôn ngữ và hệ chữ viết của chính mình, thay cho việc chỉ phụ thuộc vào chữ Hán.

Tuy chưa bao giờ được coi là hệ chữ chính thức trong triều đình, chữ Nôm đã đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống xã hội Việt Nam suốt nhiều thế kỷ. Nhờ có chữ Nôm, kho tàng văn học dân gian như Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, các bài thơ truyện cổ tích, đã được ghi lại nguyên vẹn dù tiếng Việt biến đổi theo thời gian. Đặc biệt, chữ Nôm chính là chiếc cầu nối giúp người Việt tiếp cận và phát triển văn hóa bản địa, đồng thời khẳng định sự đa dạng và giàu đẹp của tiếng mẹ đẻ. Qua đó, việc xuất hiện và phát triển chữ Nôm không chỉ đơn thuần là dấu mốc về lịch sử chữ viết, mà còn là minh chứng cho tinh thần sáng tạo và khả năng thích nghi của dân tộc Việt Nam.