Các bộ và cơ quan ngang bộ là những tổ chức thuộc Chính phủ của Việt Nam, chịu trách nhiệm quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực hoặc chức năng nhất định. Bộ trưởng các bộ và thủ trưởng các cơ quan ngang bộ là thành viên Chính phủ, vừa thực hiện chức năng quản lý chuyên ngành, vừa phối hợp hoạt động chung của cả hệ thống hành chính nhà nước. Mỗi bộ thường phụ trách một ngành lớn như Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Quốc phòng hay Bộ Công an; còn các cơ quan ngang bộ như Thanh tra Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Ủy ban Dân tộc lại có chức năng riêng biệt, mang tính hỗ trợ cho các bộ hoặc trực tiếp thực hiện nhiệm vụ được phân công.

Trong hệ thống hành chính nhà nước, các bộ có vai trò xây dựng và trình các dự thảo luật, văn bản pháp quy lên Chính phủ, đồng thời chịu trách nhiệm chủ trì việc hướng dẫn thực hiện các chính sách, pháp luật thuộc phạm vi ngành mình. Bộ trưởng là người đứng đầu bộ, người thay mặt Chính phủ quyết định các vấn đề quản lý chuyên ngành. Ngoài ra, các bộ còn chỉ đạo các cơ quan trực thuộc như sở, cục và phối hợp với các bộ, cơ quan khác để bảo đảm hiệu quả quản lý thống nhất. Hệ thống bộ luôn có sự thay đổi, điều chỉnh phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội của đất nước nhằm nâng cao hiệu quả thực thi nhiệm vụ được giao.

Đối với cơ quan ngang bộ, tuy không phải là bộ nhưng có địa vị pháp lý tương đương, được giao quản lý nhà nước chuyên ngành, lĩnh vực hoặc chức năng đặc thù không trùng lắp với các bộ hiện hữu. Sự khác biệt của cơ quan ngang bộ nằm ở tính chuyên môn hóa cao, tập trung vào nhiệm vụ kiểm tra, thanh tra, giám sát, hoạch định hoặc quản lý vĩ mô về mặt tài chính, dân tộc, tín dụng… Cơ quan ngang bộ giúp hoàn thiện hệ thống điều hành của Chính phủ thông qua các mảng hoạt động đặc thù, hỗ trợ các bộ và Chính phủ điều phối, quản lý và ban hành chính sách phù hợp với thực tiễn từng giai đoạn phát triển của đất nước.