Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam là hậu quả nghiêm trọng của nhiều nguyên nhân chồng chất, trong đó có tác động trực tiếp từ chính sách bóc lột tàn bạo của phát xít Nhật và thực dân Pháp. Khi chiến tranh thế giới thứ hai lan rộng, Pháp và Nhật đã liên tiếp thu mua, vơ vét lúa gạo, bắt dân phải đổi đất trồng lúa sang trồng đay, thầu dầu hoặc các cây công nghiệp phục vụ cho nhu cầu chiến tranh, khiến diện tích trồng lúa giảm mạnh. Mặt khác, việc cắt đứt các tuyến giao thông nội địa, phong tỏa khu vực đồng bằng sông Hồng khiến nhiều vùng ở miền Bắc không thể trao đổi lương thực với nhau, dẫn đến tình trạng khan hiếm gạo trầm trọng ở những tỉnh ngoài vùng lúa.

Ngoài ra, thiên tai như hạn hán, lụt lội xảy ra liên tục càng làm sản lượng lúa giảm sâu, người nông dân đã khốn khó nay lại càng cùng cực. Trong khi đó, thực dân Pháp và phát xít Nhật ráo riết đầu cơ tích trữ gạo phục vụ chiến tranh, phớt lờ thảm cảnh đói khát của hàng triệu người dân bản xứ. Nhiều vụ lúa bị thu hoạch ép hoặc bị bán tháo với giá rẻ mạt cho quân đội, khiến nông dân không đủ lương thực duy trì cuộc sống. Chính sách cai trị hà khắc, lộng hành của chế độ thực dân - phát xít đã đẩy hơn hai triệu đồng bào vào thảm cảnh chết đói.

Nạn đói 1945 đỉnh điểm còn bởi sự thiếu trách nhiệm của chính quyền phong kiến và tay sai, khi không có biện pháp cứu đói hiệu quả, không hỗ trợ phân phối lương thực mà chỉ chăm lo lợi ích của giai cấp thống trị. Đứng trước đại họa, nhiều gia đình phải bán con, tha hương cầu thực hoặc chết đói trên đường đi tìm kiếm miếng ăn. Thảm họa này để lại bài học sâu sắc về tội ác của thực dân - phát xít, sự bất lực của chế độ tay sai và thôi thúc phong trào cách mạng đi lên giành chính quyền, đáp ứng nguyện vọng sống còn của nhân dân.