Các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) là các quốc gia tổ chức hệ thống chính trị và kinh tế dựa trên nền tảng chủ nghĩa Marx-Lenin, với mục tiêu xây dựng xã hội công bằng, không có bóc lột và hướng tới lợi ích chung của toàn dân. Trong quá khứ, nhiều nước Đông Âu, châu Á, châu Mỹ Latinh từng lựa chọn mô hình XHCN như Liên Xô, Trung Quốc, Việt Nam, Cuba, Đông Đức, Hungary, Ba Lan, Romania… Hiện nay, tiêu biểu vẫn còn một số nước duy trì hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa như Trung Quốc, Việt Nam, Cuba, Lào và Bắc Triều Tiên. Mỗi quốc gia áp dụng mô hình này có những đặc điểm riêng về đường lối, chính sách cũng như cách thức tổ chức nội bộ, tùy theo bối cảnh lịch sử, văn hóa và điều kiện phát triển.

Các nước XHCN thường nhấn mạnh vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, quản lý nhà nước đối với nền kinh tế và xã hội, đồng thời đề cao quyền làm chủ tập thể, phát triển phúc lợi cộng đồng và xóa bỏ bất công giai cấp. Theo lý thuyết chủ nghĩa Marx-Lenin, nền kinh tế XHCN được xây dựng theo nguyên tắc sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất, nhà nước kế hoạch hóa phân phối nguồn lực, chú trọng vào lĩnh vực giáo dục, y tế, an sinh xã hội. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, các nước XHCN đã có những điều chỉnh, cải cách nhằm thích ứng với xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao đời sống nhân dân.

Thực tế cho thấy rằng, thành tựu phát triển của các nước xã hội chủ nghĩa rất đa dạng, bên cạnh những khó khăn còn tồn tại như hành chính quan liêu, hạn chế về sáng tạo xã hội, áp lực cải cách kinh tế, thì các quốc gia này vẫn đạt những kết quả tích cực về xóa đói giảm nghèo, ổn định xã hội, phát triển giáo dục và y tế. Đáng chú ý, Trung Quốc đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, Việt Nam liên tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong khu vực Đông Nam Á. Nhiều nước xã hội chủ nghĩa cũng thúc đẩy hợp tác quốc tế, đóng góp vào hòa bình, phát triển bền vững và giải quyết các vấn đề toàn cầu. Trong bối cảnh hiện đại, hệ thống chính trị XHCN vẫn giữ vai trò đặc biệt trong việc bảo vệ độc lập dân tộc, hướng tới công bằng xã hội và hội nhập với thế giới.