Sau năm 1954, sau chiến thắng của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, miền Bắc Việt Nam bước vào giai đoạn quan trọng của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Đây là một nhiệm vụ to lớn của toàn Đảng, toàn dân miền Bắc dưới sự lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam. Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc vừa đặt nền tảng kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội cho sự phát triển lâu dài, vừa tạo hậu phương vững chắc cho cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Chủ trương của Đảng là tiến hành cải tạo và phát triển nền kinh tế thông qua cải cách ruộng đất, hợp tác hóa nông nghiệp, quốc hữu hóa các xí nghiệp của tư bản tư doanh, xây dựng các cơ sở công nghiệp mới, đồng thời phát triển giáo dục, y tế, khoa học kỹ thuật nhằm nâng cao trình độ dân trí và đời sống nhân dân.

Trong quá trình thực hiện, miền Bắc phải vượt qua nhiều khó khăn, thử thách như hậu quả nặng nề của chiến tranh, kinh tế lạc hậu, cơ sở hạ tầng yếu kém và phải thường xuyên đối mặt với sự phá hoại của chiến tranh do Mỹ mở rộng ra miền Bắc những năm sau này. Tuy vậy, nhờ tinh thần đoàn kết, quyết tâm của toàn dân và sự lãnh đạo sát sao của Đảng, miền Bắc đã từng bước thực hiện công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, tập trung phát triển công nghiệp nặng song song với việc đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp, phát triển văn hóa và phúc lợi xã hội. Các phong trào thi đua lao động sản xuất, tiết kiệm, xây dựng cuộc sống mới được phát huy rộng rãi, đóng góp đưa miền Bắc trở thành hậu phương vững chắc cho kháng chiến giải phóng miền Nam, tiến tới thống nhất đất nước vào năm 1975.

Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc không chỉ là sự phát triển kinh tế - xã hội mà còn là quá trình chuyển biến toàn diện về chính trị, ý thức hệ và tổ chức xã hội. Đảng và Nhà nước chú trọng xây dựng bộ máy nhà nước chuyên chính vô sản, lôi cuốn quần chúng nhân dân tham gia quản lý nhà nước, đảm bảo quyền làm chủ tập thể. Các chính sách về giáo dục, y tế, bình đẳng giới, xoá đói giảm nghèo được triển khai mạnh mẽ, góp phần thay đổi bước đầu diện mạo của xã hội nông thôn và đô thị. Quá trình này đã để lại nhiều bài học quý báu về sự vận dụng sáng tạo đường lối chủ nghĩa xã hội phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam, tạo tiền đề cho công cuộc đổi mới sau này.