Xyanua là một hợp chất hóa học nổi tiếng với tính độc hại cực mạnh, thường tồn tại dưới dạng muối hoặc khí như hydro xyanua. Các chất này có khả năng ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sống của tế bào bằng cách ức chế enzym cytochrome-c-oxidase trong chuỗi vận chuyển điện tử, làm gián đoạn quá trình tạo năng lượng ATP. Khi bị ngộ độc xyanua, cơ thể không thể sử dụng oxy dù oxy vẫn được cung cấp đầy đủ, dẫn đến hiện tượng “chết tế bào do thiếu oxy mô”. Điều này giải thích vì sao nạn nhân bị ngộ độc xyanua thường tử vong rất nhanh, chỉ trong vòng vài phút kể từ khi tiếp xúc liều cao, đặc biệt nếu bị hít phải khí hoặc nuốt phải lượng lớn hợp chất này.

Triệu chứng ngộ độc xyanua xuất hiện đột ngột và phát triển nhanh chóng, bao gồm đau đầu, chóng mặt, khó thở, tim đập nhanh sau đó là tụt huyết áp, bất tỉnh và co giật. Trong trường hợp nặng, da nạn nhân có thể chuyển sang màu đỏ do máu vẫn chứa nhiều oxy không giải phóng được cho mô. Xyanua nguy hiểm ở chỗ chỉ cần liều lượng nhỏ cũng đủ gây tử vong cho người trưởng thành, do vậy nó từng được sử dụng như một loại hóa chất gây chết người trong các cuộc ám sát, tự sát hay trong Thế chiến thứ hai dưới dạng Zyklon B. Không những thế, xyanua còn có thể tìm thấy trong môi trường tự nhiên, trong hạt một số loại thực vật như hạnh nhân đắng, sắn, mận hoặc anh đào.

Điều trị ngộ độc xyanua là vấn đề khẩn cấp, cần can thiệp ngay lập tức để cứu sống bệnh nhân. Các biện pháp giải độc thông thường bao gồm hô hấp nhân tạo, cung cấp oxy cùng với sử dụng các chất giải độc đặc hiệu như hydroxocobalamin hoặc natri thiosulphat nhằm trung hòa và loại bỏ độc chất khỏi cơ thể. Việc phát hiện và cấp cứu sớm rất quan trọng vì tác động của xyanua lên hệ thần kinh, tim mạch diễn ra cực kỳ nhanh chóng. Ngoài môi trường y tế, các biện pháp phòng ngừa như kiểm tra thực phẩm, giám sát việc sử dụng hóa chất trong công nghiệp là rất cần thiết để hạn chế nguy cơ phơi nhiễm xyanua, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.