Cứu quốc quân là lực lượng vũ trang cách mạng đầu tiên do Đảng Cộng sản Đông Dương trực tiếp tổ chức và lãnh đạo để chiến đấu chống thực dân Pháp và phát xít Nhật, nhằm giải phóng dân tộc Việt Nam. Được thành lập vào các năm 1941–1944 tại căn cứ địa Cao-Bắc-Lạng (Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn), cứu quốc quân quy tụ những người yêu nước, kiên trung, sẵn sàng hy sinh vì sự nghiệp độc lập và tự do cho dân tộc. Lực lượng này hoạt động dưới sự chỉ đạo của cán bộ cách mạng như Võ Nguyên Giáp, Hoàng Văn Thụ, Hoàng Sâm… với tinh thần sáng tạo và dũng cảm, đã tiến hành nhiều trận đánh quan trọng, góp phần xây dựng nền móng cho Quân đội nhân dân Việt Nam sau này.

Cứu quốc quân không chỉ đóng vai trò quân sự mà còn là lực lượng vận động quần chúng, tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng. Những đơn vị đầu tiên của cứu quốc quân thường xuyên di chuyển, vừa đánh địch, vừa gây dựng cơ sở, bảo vệ dân, đồng thời rèn luyện ý chí, kỷ luật, tác phong cho từng chiến sĩ. Tiếp xúc và phối hợp với các tổ chức Việt Minh, cứu quốc quân cũng tổ chức các lớp huấn luyện về kỹ thuật chiến đấu, công tác dân vận, đào tạo các cán bộ lãnh đạo trong chiến khu. Sự kiện giải phóng huyện Chợ Đồn (Bắc Kạn) cùng nhiều trận chiến ở Chợ Chu, Nà Rì… đã củng cố niềm tin của nhân dân vào chính nghĩa và thắng lợi của cách mạng.

Vai trò của cứu quốc quân đặc biệt nổi bật trong cao trào Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi toàn quốc khởi nghĩa giành chính quyền. Từ những đơn vị nhỏ, cứu quốc quân lớn mạnh nhanh chóng, phối hợp với dân quân, Việt Minh và các tổ chức yêu nước khác để thực hiện cuộc tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước. Tinh thần dũng cảm, tự lực, đoàn kết của cứu quốc quân đã lan toả, cổ vũ toàn dân đứng lên đấu tranh. Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, các đơn vị cứu quốc quân là nền tảng để thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam vào cuối năm 1945, trở thành lực lượng chủ công trong kháng chiến chống thực dân Pháp và bảo vệ nền độc lập, tự do của đất nước.