Bản chất của chủ nghĩa tư bản thể hiện rõ rệt ở quan hệ sản xuất dựa trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và sự phân chia xã hội thành hai giai cấp chính: tư sản và vô sản. Trong chủ nghĩa tư bản, những người thuộc giai cấp tư sản nắm quyền sở hữu tài sản, tiền vốn, nhà máy, đất đai và kiểm soát quá trình sản xuất, trong khi đại đa số người lao động chỉ sở hữu sức lao động của mình và buộc phải bán sức lao động để kiếm sống. Việc mua bán sức lao động tạo ra giá trị thặng dư, là nguồn lợi nhuận của nhà tư sản. Chính vì vậy, phát triển kinh tế dưới chủ nghĩa tư bản thường đi kèm với sự gia tăng bất bình đẳng thu nhập và mức độ bóc lột sức lao động.

Một đặc điểm nổi bật nữa của chủ nghĩa tư bản là cạnh tranh tự do và động lực tìm kiếm lợi nhuận. Cạnh tranh giữa các doanh nghiệp thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sản xuất và chất lượng sản phẩm, nhưng đồng thời cũng dẫn đến nguy cơ độc quyền, khủng hoảng kinh tế và thất nghiệp. Động lực lợi nhuận khiến các doanh nghiệp luôn tìm cách giảm chi phí sản xuất, tối ưu hoá quá trình quản lý, đôi khi bằng cách hạ thấp lương hoặc cắt giảm phúc lợi cho người lao động. Chủ nghĩa tư bản cũng khuyến khích mở rộng thị trường, tích luỹ vốn, hình thành các tập đoàn lớn, từ đó dẫn đến sự tập trung của cải trong tay một số ít người.

Tuy có nhiều mặt tích cực như thúc đẩy sáng tạo và phát triển kinh tế, bản chất của chủ nghĩa tư bản vẫn mang tính mâu thuẫn nội tại. Sự phân hoá giàu nghèo, bất bình đẳng xã hội và các cuộc đấu tranh giai cấp là hệ quả tất yếu của sự đối lập lợi ích giữa hai giai cấp chính. Các vấn đề về môi trường, cạn kiệt tài nguyên, đạo đức kinh doanh và khủng hoảng kinh tế toàn cầu cũng xuất phát từ bản chất vận động dựa trên lợi nhuận và cạnh tranh. Vì vậy, nhiều học thuyết kinh tế-chính trị khác nhau đã ra đời nhằm phê phán, điều chỉnh hoặc thay thế chủ nghĩa tư bản, mà tiêu biểu là chủ nghĩa xã hội và các mô hình kinh tế hỗn hợp.