Ở vùng núi cao Hà Giang, câu chuyện về thổ phỉ từng là một phần quen thuộc trong ký ức của người dân địa phương. Cách đây hàng chục năm, địa hình hiểm trở cùng sự biệt lập đã biến nơi đây thành “đất dụng võ” cho các toán thổ phỉ. Chúng thường là những nhóm vũ trang nhỏ, sống dựa vào cướp bóc, bảo kê và phong tỏa đường đi lại. Những toán thổ phỉ này không chỉ gây lo sợ cho dân lành mà còn là thách thức lớn đối với chính quyền lẫn lực lượng bảo vệ an ninh. Thổ phỉ hoạt động rất tinh vi, khi len lỏi trong các bản làng và sử dụng những mối quan hệ thân tộc, phong tục để che giấu tung tích.

Sự xuất hiện của thổ phỉ còn gắn liền với lịch sử phát triển của vùng đất biên cương phía Bắc này. Trong những năm tháng trước và sau cách mạng tháng Tám, rồi thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mỹ, thổ phỉ kết hợp với hoạt động của các thế lực ngoại bang, tiếp tay do thám, gây rối tình hình an ninh – quốc phòng. Đặc biệt, địa bàn Hà Giang, do giáp ranh với Trung Quốc, từng nhiều lần ghi nhận các đợt nổi dậy của thổ phỉ từ bên kia biên giới tràn sang, mang theo vũ khí, gieo rắc bất ổn. Họ có khi ném những lời đe dọa gửi đến từng thôn bản, bắt cóc con tin, cướp phá mùa màng, tài sản, khiến đời sống người dân bị đảo lộn.

Ngày nay, hình bóng thổ phỉ đã không còn ghê gớm như xưa, nhưng những dấu tích về một thời loạn lạc ấy vẫn được những người già nơi đây nhắc lại như những bài học xương máu. Nhiều câu chuyện kể về cuộc đấu tranh giữa đồng bào các dân tộc ở Hà Giang với thổ phỉ, về lòng quả cảm của các đội du kích, bộ đội địa phương, cùng sự kiên cường vượt khó của cư dân vùng cao được lưu truyền qua bao thế hệ, như minh chứng cho sức sống mãnh liệt và tinh thần đoàn kết của con người nơi biên cương Tổ quốc.