Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam là một thảm họa lớn trong lịch sử dân tộc, cướp đi sinh mạng của khoảng hai triệu người. Nguyên nhân đầu tiên và quan trọng nhất là do chính sách bóc lột, vơ vét lương thực tàn bạo của thực dân Nhật và phát xít Nhật. Sau khi xâm lược Đông Dương, Nhật đã bắt nông dân nhổ lúa để trồng đay, phục vụ chiến tranh, đồng thời thu gom gạo ở miền Bắc chuyển sang nuôi quân đội. Thu hoạch lúa gạo bị giảm mạnh, trong khi thực phẩm lại bị cưỡng ép mang đi, dẫn đến nguồn dự trữ ở nông thôn gần như cạn kiệt. Ngoài ra, Nhật còn phá hoại các tuyến đường vận chuyển, khiến việc vận chuyển lương thực từ miền Nam ra miền Bắc gặp nhiều khó khăn, làm cho tình trạng thiếu đói càng trầm trọng hơn.

Bên cạnh đó, thiên tai và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt cũng là nguyên nhân góp phần gây ra nạn đói. Năm 1944-1945, miền Bắc chịu tác động của lũ lụt kéo dài và giá rét bất thường, làm cho diện tích đất canh tác giảm mạnh, mùa màng thất bát. Người nông dân vốn đã nghèo đói do bị bóc lột, lại phải gánh thêm hậu quả của thiên tai, khiến đời sống ngày càng khốn cùng. Trong khi đó, bộ máy cai trị của phát xít Nhật và thực dân Pháp hoàn toàn thờ ơ, không đưa ra bất kỳ biện pháp cứu trợ thiết thực nào. Hàng triệu người dân Việt Nam đã phải chịu cảnh đói khát, chết chóc vì cả chính sách phi nhân tính lẫn yếu tố tự nhiên nghiệt ngã, tạo nên một nỗi đau sâu sắc trong tâm khảm dân tộc.