Trong lịch sử Việt Nam, thời kỳ nhà Lý là một giai đoạn phát triển rực rỡ về kinh tế, văn hóa và quân sự. Một trong những dấu ấn nổi bật của thời Lý là các cuộc kháng chiến chống lại sự xâm lược của nhà Tống từ phương Bắc. Nhà Tống luôn nuôi ý đồ thôn tính Đại Việt, coi nước ta là vùng đất thuộc quyền kiểm soát của họ. Đỉnh điểm của âm mưu này là cuộc xâm lược vào năm 1075-1077, khi quân Tống huy động một lực lượng lớn tiến đánh nước ta. Trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc, vua Lý Nhân Tông cùng thái úy Lý Thường Kiệt đã thể hiện tài thao lược vượt bậc trong công cuộc tổ chức phòng vệ và bảo vệ độc lập dân tộc.

Biện pháp quyết đoán nhất của nhà Lý là thực hiện chiến lược "tiên phát chế nhân" – đánh phủ đầu vào căn cứ quân sự lớn của nhà Tống tại Ung Châu (năm 1075). Dưới sự chỉ huy của Lý Thường Kiệt và tướng Tông Đản, quân Đại Việt đã vượt biên giới, tiến công nhanh chóng và phá hủy nhiều kho lương, khí giới của quân Tống, giáng một đòn mạnh vào tinh thần và lực lượng đối phương. Chiến dịch chủ động này buộc nhà Tống phải đình hoãn kế hoạch tấn công, đồng thời thể hiện ý chí chủ động, độc lập tự cường của dân tộc Đại Việt trong việc bảo vệ đất nước trước nguy cơ ngoại xâm. Sau đó, khi quân Tống vẫn quyết định tiến đánh và xâm nhập sâu vào lãnh thổ nước ta, quân và dân Đại Việt đã kiên trì, linh hoạt vận dụng nghệ thuật chiến tranh du kích, tận dụng địa hình sông nước để chống trả hiệu quả, mà nổi bật là thắng lợi vang dội ở phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Chiến thắng chống Tống thời Lý không chỉ giúp gìn giữ vững chắc nền độc lập của Đại Việt mà còn nâng cao vị thế của quốc gia trên trường quốc tế lúc bấy giờ. Đặc biệt, bài thơ “Nam quốc sơn hà” – bản tuyên ngôn độc lập bất hủ vang lên trong đêm chiến đấu tại phòng tuyến Như Nguyệt, đã trở thành biểu tượng của tinh thần yêu nước và khẳng định chủ quyền dân tộc. Qua những chiến công oanh liệt trong cuộc kháng chiến, thời Lý đã chứng minh lòng quả cảm, ý chí tự lực và trí tuệ sáng tạo của người Việt, để lại bài học quý giá về nghệ thuật quân sự cũng như tinh thần đoàn kết trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc qua các thời đại.