Xáo tam phân là một loại cây thảo dược quý hiếm, có tên khoa học là Paramignya trimera, thuộc họ Cảm (Rutaceae). Loài cây này thường mọc hoang ở các tỉnh miền Trung và Nam Việt Nam, đặc biệt tập trung nhiều ở các vùng Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận. Cây xáo tam phân có đặc điểm thân gỗ nhỏ, lá đơn hình trứng hoặc hình bầu dục, hơi nhọn ở đầu, mặt trên lá xanh đậm bóng, mặt dưới nhạt màu hơn. Thân và rễ cây là những bộ phận được sử dụng phổ biến trong các bài thuốc dân gian.

Theo nghiên cứu của y học hiện đại, xáo tam phân chứa nhiều hoạt chất sinh học như flavonoid, alkaloid, saponin và coumarin. Những hợp chất này giúp xáo tam phân có tác dụng hỗ trợ sức khỏe, tăng cường hệ miễn dịch, chống oxy hóa, bảo vệ tế bào khỏi tác động của các gốc tự do. Đặc biệt, trong dân gian Việt Nam, xáo tam phân được biết đến với công dụng hỗ trợ điều trị các bệnh lý về gan, giải độc gan, giúp tăng chức năng gan, đồng thời tăng cường sức đề kháng của cơ thể. Ngoài ra, xáo tam phân cũng được nghiên cứu về khả năng giảm đau, giảm viêm và hỗ trợ điều trị một số bệnh mạn tính khác.

Việc sử dụng xáo tam phân cần lưu ý mua từ nguồn uy tín, đảm bảo đúng chủng loại, vì hiện nay trên thị trường xuất hiện nhiều loại cây giả mạo gây nhầm lẫn. Người dùng có thể sử dụng xáo tam phân dưới dạng sắc nước uống, ngâm rượu hoặc bào chế thành các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả tối ưu và an toàn, nên tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng, đặc biệt đối với người đang mắc các bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị khác. Việc bảo tồn và phát triển nguồn gen xáo tam phân tự nhiên cũng là một trong những vấn đề quan trọng để duy trì giá trị quý báu của loại thảo dược này cho thế hệ sau.