Pháp trị là một khái niệm quan trọng trong triết học chính trị xã hội phương Đông, đặc biệt nổi bật trong lịch sử Trung Quốc cổ đại. Pháp trị đề cập đến tư tưởng quản lý nhà nước dựa trên luật pháp nghiêm minh thay vì dựa vào đạo đức hay nhân trị. Các học giả phái pháp trị như Thương Ưởng, Hàn Phi Tử chủ trương rằng, để đảm bảo trật tự và ổn định xã hội, cần xây dựng hệ thống pháp luật rõ ràng, công bằng và thực thi nghiêm khắc đối với tất cả mọi người, không phân biệt địa vị hay thân phận. Theo họ, con người vốn bị chi phối bởi lợi ích cá nhân và dục vọng, do đó, luật pháp sẽ là rào chắn tốt nhất để điều chỉnh hành vi và ngăn ngừa tội phạm.

Trong lịch sử, pháp trị không chỉ dừng lại ở mặt lý thuyết mà còn được ứng dụng thực tế trong quá trình xây dựng và cai trị quốc gia. Tiêu biểu là dưới thời nhà Tần ở Trung Quốc, nhờ áp dụng chính sách pháp trị, đất nước đạt được hiệu quả lớn trong việc thống nhất các tiểu quốc, tiêu diệt tham nhũng và tăng cường kỷ cương xã hội. Tuy nhiên, do sự quá cứng nhắc trong thực thi luật pháp, không kết hợp hài hòa với yếu tố đạo đức, pháp trị đã dẫn tới nhiều hệ quả tiêu cực như sự khô khan trong quan hệ xã hội, nỗi sợ hãi và bất mãn của nhân dân đối với nhà nước. Điều này cho thấy, mặc dù pháp trị giúp duy trì trật tự và quyền lực trung ương hiệu quả, nhưng nó cũng cần được điều chỉnh phù hợp theo từng hoàn cảnh và kết hợp linh hoạt với các yếu tố nhân văn khác để phát triển xã hội bền vững.

Ngày nay, tinh thần pháp trị vẫn đóng vai trò rất quan trọng trong tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước hiện đại. Pháp trị hướng tới xây dựng một xã hội mà ở đó mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, pháp luật đóng vai trò tối cao trong điều chỉnh các hoạt động của Nhà nước và xã hội. Điều này có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân, hạn chế sự lạm quyền của nhà chức trách và thúc đẩy sự phát triển công bằng, lành mạnh của quốc gia. Việc nhận thức đúng đắn và vận dụng tinh thần pháp trị giúp các quốc gia xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc, thiết lập niềm tin trong xã hội và đảm bảo sự tiến bộ lâu dài trên mọi lĩnh vực.