“Tràng giang” của Huy Cận là thi phẩm tiêu biểu cho cảm hứng vũ trụ và nỗi sầu thế kỷ trong thơ ca hiện đại Việt Nam. Ngay từ nhan đề bài thơ, hình ảnh dòng sông mở ra một không gian mênh mông, trải dài vô tận, thể hiện qua các từ “tràng” (dài) và “giang” (sông). Dưới cái nhìn của một tâm hồn nhạy cảm, dòng sông không chỉ là cảnh vật thiên nhiên cụ thể mà còn trở thành biểu tượng cho thời gian trường cửu, cuộc đời trôi nổi, phiêu dạt giữa vũ trụ lạnh lẽo. Trước cảnh vật ấy, con người nhỏ bé như lạc lõng giữa mênh mông tồn tại, khoảnh khắc ấy gợi bao nỗi niềm cô đơn vốn bủa vây tâm hồn thi sĩ.

Nỗi sầu nhân thế trong thơ Huy Cận không chỉ là tâm trạng cá nhân mà còn mang tầm vóc thời đại. Hình ảnh “Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp/ Con thuyền xuôi mái nước song song” vừa dựng lên cảnh sắc hữu tình, vừa là không gian của sự xa cách, ngăn trở. Con thuyền trôi lững lờ trên dòng sông bao la khiến nhà thơ liên tưởng đến kiếp người long đong, chia lìa, cô lập. Ngôn từ trong bài thơ trầm buồn, nhịp điệu chậm rãi, kéo dài thêm sự thăm thẳm vĩnh cửu của nỗi sầu, càng làm nổi bật cảm giác đơn độc và quê hương xa vắng: “Bèo dạt về đâu hàng nối hàng/ Mênh mông không một chuyến đò ngang.”

Gắn liền với cảm hứng vũ trụ còn là tình yêu quê hương âm thầm nhưng sâu sắc. Những nét quê thân thuộc chỉ xuất hiện thông qua những chi tiết thấp thoáng như “bãi vàng”, “lau xám”, “chim nghiêng bóng chiều”. Tuy vậy, chính sự nhạt nhòa, phai mờ ấy lại làm nổi bật nỗi nhớ quê, nỗi buồn trước cảnh chia lìa và mất mát trong lòng người xa xứ. Ở câu thơ cuối, tình yêu quê hương xứ sở cất lên tha thiết: “Lòng quê dợn dợn vời con nước/ Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.” Cảm xúc ấy vượt lên trên cái hữu hình của cảnh vật để lắng đọng thành nỗi sầu vạn cổ, khắc khoải mãi trong tâm thức thi sĩ và người đọc.