Cây gạo trước chùa Thầy là một biểu tượng linh thiêng và trường tồn nơi vùng đất cổ kính của xứ Đoài. Vào mỗi độ tháng Ba, khi tiết trời bắt đầu chuyển mình từ đông sang xuân, cây gạo già lại bừng nở những chùm hoa đỏ rực lửa, tạo nên một cảnh sắc vô cùng đặc biệt trước nền mái chùa rêu phong cổ kính. Mỗi bông hoa gạo như đánh thức ký ức về bao lớp người đã từng đến chiêm bái, dâng hương nơi cửa Phật, chứng nhân cho biết bao thăng trầm của lịch sử và thời gian. Đối với người dân quanh vùng cũng như du khách thập phương, hình ảnh cây gạo già đứng lặng lẽ soi bóng bên hồ Long Trì, thấp thoáng dưới dãy núi đá Sài Sơn và cạnh ngôi chùa cổ, đã trở thành một phần không thể tách rời của cảnh quan và tâm hồn đất Bắc.

Bên cạnh giá trị tâm linh, cây gạo ở chùa Thầy còn mang trong mình ý nghĩa gắn bó sâu sắc với nếp sống và tình cảm con người nơi đây. Vào mùa hoa gạo nở, không ít người tìm về ngắm hoa, dường như để tìm lấy chút bình yên trong không gian thanh tịnh của ngôi chùa và màu hoa rực rỡ cháy bỏng. Bao thế hệ trẻ thơ đã lớn lên dưới bóng cây cổ thụ, nghe kể những câu chuyện huyền thoại về thần linh, về thầy Từ Đạo Hạnh – vị sư tổ khai sáng ngôi chùa, hoặc đơn giản là gửi gắm vào đó những ước vọng cho mùa màng no đủ, cho bình an năm mới. Chính bởi thế, cây gạo nơi chùa Thầy không chỉ là dấu tích thiên nhiên mà còn là ký ức sống động của lòng người, len vào mỗi trang viết, bức tranh, câu hát hay chiều hội làng nhộn nhịp.

Hơn cả một thắng cảnh, cây gạo trước chùa Thầy còn là cầu nối giữa hiện tại và quá khứ, giữa con người với thiên nhiên và tâm linh. Trải qua bao mùa gió bão, cây vẫn vững vàng tỏa bóng, minh chứng cho sức sống mãnh liệt của miền quê Bắc Bộ. Dưới tán cây ấy, biết bao người đã dừng chân, chiêm ngưỡng vẻ đẹp dung dị mà kỳ lạ, tìm thấy trong màu đỏ hoa gạo sự gợi nhớ cội nguồn, ký ức quê hương và niềm tin vào sự trường tồn của đạo lý, truyền thống. Cây gạo chùa Thầy, vì thế, đã vượt qua mọi giới hạn của một loài cây thông thường để trở thành biểu tượng giàu ý nghĩa trong đời sống văn hóa và tâm hồn người Việt.