Quyền dân tộc tự quyết là một trong những nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế, được thừa nhận rộng rãi trong các văn kiện quan trọng như Hiến chương Liên hợp quốc và Tuyên ngôn về trao trả độc lập cho các nước và các dân tộc thuộc địa năm 1960. Quyền này khẳng định rằng mọi dân tộc đều có quyền tự lựa chọn con đường phát triển chính trị, kinh tế, văn hóa phù hợp với ý chí và nguyện vọng của mình, không bị can thiệp hay áp đặt từ bất cứ thế lực bên ngoài nào. Quyền dân tộc tự quyết không chỉ là nền tảng cho phong trào giải phóng dân tộc ở các quốc gia thuộc địa trước đây, mà còn là sự bảo đảm công lý, bình đẳng giữa các dân tộc trên toàn thế giới.

Thực tiễn lịch sử thế giới đã chứng minh sức mạnh của quyền dân tộc tự quyết qua các cuộc đấu tranh dành độc lập, thống nhất và xây dựng phát triển quốc gia của nhiều dân tộc. Từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, hàng loạt các quốc gia tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh đã đứng lên đấu tranh chống chế độ thực dân, giành lại tự do bằng ý chí kiên cường của nhân dân, dựa trên quyền dân tộc tự quyết. Ở Việt Nam, tư tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội đã trở thành mục tiêu chiến lược dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời là nguồn động viên to lớn cho các phong trào cách mạng trên thế giới.

Hiện nay, quyền dân tộc tự quyết vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc gìn giữ hòa bình, ổn định và phát triển bền vững trên toàn cầu. Tuy nhiên, việc thực hiện quyền này cần được đặt trong khuôn khổ của luật pháp quốc tế, đảm bảo tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và ổn định của các quốc gia, không làm ảnh hưởng tới lợi ích chính đáng của cộng đồng quốc tế. Ở nhiều quốc gia, bài toán giữa quyền dân tộc tự quyết và sự thống nhất quốc gia vẫn đang được giải đáp thông qua đối thoại, cải cách và chính sách phù hợp, nhằm bảo đảm tiếng nói và quyền lợi chính đáng của mọi cộng đồng dân tộc trong một quốc gia đa dạng.